Bloggsíða Stefáns Gíslasonar

Heimildamyndin „Story of Stuff“ eða „Saga af dóti“ hefur vakið töluverða athygli í netheimum síðustu vikur og mánuði. Í myndinni er vakin athygli á því hversu mikil neikvæð áhrif ýmsar vörur sem við kaupum og notum geta haft á umhverfi og samfélag, án þess að við leiðum hugann að því. Mestur hluti þessara áhrifa kemur nefnilega fram áður en vörurnar rata alla leið til okkar.

Margt af því sem fram kemur í „Story of Stuff“ hljómar kunnuglega. Sumt af þessu hafa margir reynt að segja okkur áður, en við ekki skilið. Umhverfismál eru nefnilega stundum flókin, og þegar sérfræðingar reyna að útskýra þau, geta þau jafnvel orðið enn flóknara. Konan á bak við myndina „Story of Stuff“, Annie Leonard, er sjálf sérfræðingur í umhverfismálum og hefur unnið í þeim geira mikinn hluta ævinnar. Forsögu myndarinnar „Story of Stuff“ má rekja til þess þegar Annie reyndi sjálf án árangurs að útskýra eitthvað á þessu sviði á fundi eða ráðstefnu fyrir nokkrum árum. Þá varð henni ljóst að aðferðin var ekki rétt. Upp úr þessu fór hún að velta fyrir sér þeim möguleikum sem liggja í einföldum skýringarmyndum. Þetta þróaðist svo í átt að „Story of Stuff“, sem flytur sem sagt ekki nýjar fréttir, en gerir það á svo einfaldan og augljósan hátt að allir skilja!

„Story of Stuff“ er teiknimynd, sem minnir sem slík meira á Hugleik Dagsson en Walt Disney. Og í forgrunni myndarinnar stendur Annie Leonard í hlutverki sögumannsins, skýrmælt, spaugsöm og laus við málalengingar.

Ég hvet fólk eindregið til að fara inn á www.storyofstuff.org og horfa á myndina. Þar eru reyndar líka fleiri myndir sem Anna hefur gert, þ.e.a.s. „Story of Cosmetics“ („Saga af snyrtivörum“), „Story of Bottled Water“ („Saga af flöskuvatni“) og „Story of Cap and Trade“ („Saga af verslun með losunarheimildir“). Og þessa dagana er hún að vinna að næstu mynd, „Story of Electronics“ („Saga af raftækjum“).

Bendi líka á bloggfærslu sem ég skrifaði um „Story of Cosmetics“ 19. ágúst sl og á Fésbókarsíðu „Story of Stuff“.

Filed under: Umhverfismál | Leave a comment »

Í morgun var sagt frá því á visir.is að verið væri að ganga frá frumvörpum um breytta skattlagningu á ökutækjum og eldsneyti, sem byggð verði á losun gróðurhúsalofttegunda. Þetta gleður mig mjög, enda hlýtur þessi breyting að verða umhverfinu og komandi kynslóðum til hagsbóta. Reyndar hefði ég viljað sjá þessa frétt fyrir tveimur árum, en betra er seint en aldrei. Miklu betra.

Ég hef áður bloggað um þessa skattlagningu, allpirraður yfir því að vönduðum tillögum starfshóps um heildarstefnumótun skattlagningar á eldsneyti og ökutæki, sem kynntar voru 2. júní 2008, skyldi hafa verið stungið undir stól. Þá kom fram að taka ætti sumarið í að fara yfir tillögurnar og leggja síðan fram frumvörp með haustinu. Mér fannst þetta allt ganga með hraða snigilsins, enda bólaði ekkert á frumvörpunum um haustið. Í lok maí 2009 voru svo kynntar breytingar á skattlagningu, þar sem engin tilraun var gerð til að færa skattheimtuna í þá átt sem starfshópurinn hafði lagt til. Þá sá ég ekki betur en snigillinn væri hreinlega dauður.

En nú virðist snigillinn sem sagt lifnaður við – og vonandi tekur hann á rás á næstu vikum. Í skattkerfinu liggja nefnilega stærri tækifæri en víðast annars staðar til að sveigja neyslu okkar í átt að sjálfbærari lífsháttum. Þessi tækifæri er löngu orðið tímabært að nýta!

Reyndar hnaut ég um tvö smáatriði í fréttaskýringunni á visir.is, sem mér virðast stangast á við grundvallarhugmyndina. Annars vegar kom þar fram að í framtíðinni myndu vörugjöldin geta farið allt niður í 5% fyrir neyslugranna bíla sem ganga fyrir dísilolíu. Og hins vegar kom fram að engin vörugjöld yrðu lögð á rafmagnsbíla eða tvinnbíla. Í þessu sambandi vil ég benda á, að það er í sjálfu sér aukaatriði í þessu sambandi fyrir hvaða olíu bílar ganga. Málið snýst bara um það hversu miklar gróðurhúsalofttegundir þeir losa. Til dæmis losar bensínbíll sem eyðir 4 á hundraðið u.þ.b. 15% minni koltvísýring en díselbíll sem eyðir 4 á hundraðið. Og svo er engin ástæða til að nefna tvinnbíla sérstaklega í þessu samhengi. Tvinnbílar eru bara sparneytnir bensínbílar og eiga auðvitað að skattleggjast sem slíkir. En þetta eru smáatriði, sem hafa sjálfsagt bara slysast inn í þessa frétt. Það er jú hin endanlega niðurstaða sem skiptir máli, en ekki orðalag fréttarinnar.

En fyrst ég er byrjaður að hnýta í orðalag, þá get ég svo sem bætt þriðja atriðinu við. Mér finnst sem sagt rangt að tala um „umhverfisvæna“ bíla eða „umhverfisvæn“ ökutæki. Svoleiðis dót er ekki til. Hins vegar eru sum tæki umhverfisvænni en önnur, og mega mín vegna kallast visthæf til að hægt sé að tala um þau á einu bretti á sæmilega fljótlegan hátt.

En aðalatriðið er þetta: Snigillinn er lifandi, fjármálaráðuneytið er á réttri leið og ég er bjartsýnn á framhaldið.

Fyrri bloggfærslur um málið:
2. júní 2008
12. desember 2008
29. maí 2009

Filed under: Umhverfismál | 1 Comment »

Lene Okkerstrøm

Í kvöld kemur í ljós hver verður „Ungfrú Noregur 2010“. Einhverjum kann að koma á óvart að ég geri þetta að umtalsefni á blogginu mínu, en umrædd keppni er óvenjuleg að því leyti, að þar er ekki bara lögð áhersla á ytri fegurð, heldur einnig þekkingu á umhverfismálum.

Tólf  stúlkur komust í úrslitakeppnina í „Ungfrú Noregur 2010“. Mikilvægur hluti af undirbúningi þeirra hefur verið umhverfisfræðsla af ýmsu tagi, enda fær sigurvegarinn að taka þátt í keppninni „Miss Earth 2010“, sem fram fer í Víetnam, en þar verður mikil áhersla lögð á umhverfis- og loftslagsmál. Ungfrú Noregi 2010 er einnig ætlað það hlutverk að kynna nýjungar í umhverfisvænni norskri tækni.

Sigurvegarinn í „Miss Earth“ verður sérstakur talsmaður Umhverfisstofnunar Sameinuðu þjóðanna (UNEP) árið sem hún ber titilinn.

Hægt er að lesa meira um keppnina „Ungfrú Noregur 2010“ í frétt á heimasíðu Grønn Hverdag í fyrradag. Þar fékk ég líka lánaða meðfylgjandi mynd af Lenu Okkerstrøm, sem er ein þeirra 12 stúlkna sem komust í úrslit og keppa um titilinn í kvöld.

Filed under: Umhverfismál | Leave a comment »

Í bloggfærslu á dögunum minntist ég á fræðslumyndina „The Story of Stuff“, þar sem fróðleikur um umhverfismál er settur fram á einkar líflegan og fræðandi hátt með einföldum teiknimyndum og með aðstoð sögumanns. Þann 21. júlí sl. var gefin út ný mynd af sama toga, „The Story of Cosmetics“. Hér á eftir ætla ég að gera hana að umtalsefni.

Í „The Story of Cosmetics“ eða „Sögunni um snyrtivörunar“ eru skaðleg efni í snyrtivörum tekin til sérstakrar umfjöllunar. Þar er m.a. bent á að í raun hafi aðeins um 20% af öllum þeim efnum sem notuð eru í þessar vörur verið prófuð með tilliti til áhrifa þeirra á líkamann. Myndu ekki flest okkar hika að fljúga með flugfélagi, þar sem aðeins 20% flugvélanna fara reglulega í skoðun?

Hvers vegna leynast hættuleg efni í snyrtivörum? Er það vegna þess að framleiðendurnir séu að reyna að eitra fyrir okkur? Nei, auðvitað ekki. Hins vegar er framleiðslan enn byggð á hálfrar aldar gömlum viðskiptahugmyndum, frá þeim tíma þegar menn höfðu ekki grun um skaðsemi margra þessara efna.

Framleiðendur viðurkenna að sjálfsögðu að í vörunum þeirra sé að finna tiltekin efni, sem vitað er að geti verið skaðleg. En tilvist efnanna er oftast varin með því að þetta sé svo lítið magn að það skipti engu máli. En þarna vantar miklu meiri rannsóknir. Hvaða áhrif getur það t.d. haft þegar maður notar reglulega pínulítið af þessu og pínulítið af hinu? Hefur einhver spáð í samanlögðu áhrifin?

Í myndinni er m.a. minnst á Varúðarregluna (e. Precautionary Principle). Hún var almennt viðtekin af ríkjum heims á Ríóráðstefnunni 1992, en samt er henni ekki beitt við framleiðslu á snyrtivörum enn þann dag í dag. Samkvæmt Varúðarreglunni ætti ekki að setja snyrtivörur á markað, nema búið sé að sýna fram á skaðleysi innihaldsefnanna. Það er sem sagt ekki neytandans að sýna fram á skaðsemina, heldur framleiðandans að sýna fram á skaðleysið! Það er ekki nóg að segja að skaðsemin sé ekki sönnuð! Fjarvist sönnunar er nefnilega ekki fjarvistarsönnun!

Sumt af því sem fram kemur í myndinni er sérstaklega miðað við bandarískar aðstæður. Þetta á helst við umfjöllun um eftirlitskerfið, en það er þó svo sem ekkert svo óskaplega frábrugðið því evrópska. Hér geta menn alla vega markaðssett alls kyns vöru sem „náttúrulega“ eða „jurta-eitthvað…“ án þess að þurfa neitt að sanna hvað sé á bak við þá fullyrðingu. Hins vegar er bannað að markaðssetja vöru sem „lífræna“ nema hún sé vottuð sem slík. Á Íslandi laumast samt nokkrir seljendur til þess, og komast upp með það af því að eftirlitið er fáliðað. Ég get nefnt fáein dæmi, en vil frekar benda viðeigandi aðilum á að úrbóta sé þörf, en að „svartmála“ einstaka seljendur á meðan aðrir sleppa.

Og hvað er þá til ráða í þessum snyrtivöruraunum? Það er t.d. hreint ekkert einfalt að botna í innihaldslýsingum sem ýmist eru með svo smáu letri að maður sér það ekki, eða fullt af orðum sem maður getur naumast stautað sig í gegnum, hvað þá skilið. Jú, fyrsta góða ráðið er náttúrulega að nota ekki vörur sem maður þarf ekki á að halda. Næsta mjög góða ráð er að kaupa umhverfismerktar vörur (t.d. Svansmerktar) og vörur með lífræna vottun (t.d. frá Vottunarstofunni Túni). Þá er maður nokkurn veginn öruggur með að ekki sé verið að selja manni neitt eitur.

Ég hvet alla til að horfa á „The Story of Cosmetics“. Enskan í myndinni er auðskilin fyrir flesta sem eru sæmilega sjóaðir í því tungumáli – og svo segja myndirnar líka sitt. Sýningartíminn er eitthvað um 10 mínútur. Nú er bara að smella á http://storyofstuff.org/cosmetics/ og byrja að horfa og hlusta!

Myndin hér að neðan er tekin að láni úr „The Story of Cosmetics“. Hún gefur hugmynd um hvers konar verk er þarna á ferðinni.

Skjámynd úr „The Story of Cosmetics“. Smellið á myndina til að horfa.

Filed under: Umhverfismál | 1 Comment »

Fyrir ári síðan áskotnaðist Henry nokkrum Thomsen, skólastjóra á austanverðu Jótlandi, lítill bátur. Hann fékk strax þá hugmynd að setja rafmótor í bátinn til að geta notið náttúrunnar án þess að trufla. Hugmyndin vatt upp á sig og nú sigla tveir rafknúnir bátar með ferðafólk um Guðaána. Ferðamálafélag svæðisins (Søhøjlandets Turistforening) stendur fyrir verkefninu, en eins og Henry segir sjálfur „er það  jú alveg út í hött að við notum jarðefnaeldsneyti til siglinga þar sem það er óþarfi“.

Sjálfsagt henta rafbátar misvel við mismunandi aðstæður, en verkefni Henrys og félaga minnir á að nú er einmitt tækifæri fyrir einstaka ferðaþjónustuaðila eða svæði til að skapa sér sérstöðu í anda sjálfbærrar þróunar. Á því leikur naumast nokkur vafi, að sjónir ferðamanna beinast í þá átt.

(Sagt var frá rafbátunum á Guðaánni í þættinum Stedsans í danska ríkisútvarpinu í gærmorgun. Og takk Auður Þórsdóttir fyrir að benda mér á þetta).

Filed under: Umhverfismál | Leave a comment »

Mér hefur lengi (í tæp 20 ár) fundist umhverfisumræðan á Íslandi snúast allt of mikið um það hvað eigi að gera við úrgang sem þegar hefur myndast. Auðvitað er mikilvægt að standa sig vel í flokkuninni og því öllu saman, en það er samt ákaflega lítill hluti af heildarmyndinni. Þegar allt kemur til alls er miklu mikilvægara að koma í veg fyrir að úrgangur myndist.

Áður en lengra er haldið er ástæða til að minna á, að fyrir hverja ruslatunnu sem fyllist fyrir utan húsið okkar hefur fjöldinn allur af ruslatunnum fyllst einhvers staðar annars staðar. Það er jafnvel hægt að finna dæmi þess að varningurinn sem endar ævi sína með því að fylla ruslatunnuna okkar, hafi fyrr á ævinni fyllt svo sem 70 tunnur þar sem hann var framleiddur eða þar sem hráefnin í hann voru unnin. Í slíku tilviki má halda því fram með góðum rökum að það sé 70 sinnum mikilvægara að koma í veg fyrir að þessi varningur verði að úrgangi, en að meðhöndla þessa sjötugustuogfyrstu tunnu rétt.

Á síðasta vetri hleypti Umhverfisstofnun Danmerkur af stokkunum stóru átaki til að draga úr myndun úrgangs, undir yfirskriftinni „Brug mere – spild mindre“, eða „Notaðu meira – sóaðu minna“. Á heimasíðu átaksins er m.a. að finna þessi sex einföld ráð sem fólk  getur stuðst við þegar það vill draga úr myndun úrgangs:

1. Kaupið gæði
2. Látið hlutina ganga
3. Notið aftur og aftur
4. Kaupið eitthvað sem verður aldrei að úrgangi
5. Sóið eins litlu og hægt er
6. Forðist hættuleg efni

Hér gildir það líka eins og í flestu öðru, að umhverfisvænu ráðin eru líka sparnaðarráð.

Hægt er að fræðast meira um þetta allt saman á heimasíðu danska átaksins, www.brugmerespildmindre.dk. Svo má líka nefna, að á síðasta ári skrifaði ég svolitla grein í Fréttablað FENÚR um það sem sveitarfélög geta gert til að draga úr myndun úrgangs. Loks finnst mér sérstök ástæða til að hvetja lesendur þessa pistils til að horfa á stuttmyndina The Story of Stuff, sem auðvelt er að nálgast á síðunni www.storyofstuff.com. Þaðan er einmitt fengin ábendingin hér að framan um ruslatunnurnar sjötíu, svo og myndirnar hér að neðan.

Ein tunna (www.storyofstuff.com)

70 tunnur (www.storyofstuff.com)

Filed under: Umhverfismál | Leave a comment »

Ég held að íslenskir neytendur séu fremur berskjaldaðir gagnvart hættulegum efnum í neytendavörum. Umræðan um þessi efni hérlendis virðist skemmra á veg komin og vitund fólks um þau almennt minni en í nágrannalöndunum, bæði meðal seljenda og kaupenda varningsins.

Á ferðalagi mínu um netheima í dag rakst ég á vefsíðu sem Umhverfisstofnun Noregs (Klima- og forurensningsdirektoratet (KLIF)) kom upp fyrr á þessu ári í samvinnu við Matvælastofnun Noregs og Norsku umhverfismerkjaskrifstofuna. Með síðunni er komið til móts við þörf norskra neytenda fyrir upplýsingar um efni í neytendavörum.

Norska síðan sem um ræðir heitir einfaldlega „Erþaðhættulegt?“ og finnst á slóðinni www.erdetfarlig.no. Þar er bent á leiðir til að velja umhverfisvænstu vöruna í hverjum vöruflokki um sig, gefin ráð um hvernig forðast megi hættulegustu efnin og upplýst um leiðir til að losa sig við vöruna að notkun lokinni.

Íslenskir neytendur ættu sem best að geta nýtt sér þessa norsku síðu í upplýsingaleit sinni, a.m.k. þar til sambærilegar upplýsingar verða orðnar aðgengilegar á íslensku.

Filed under: Umhverfismál | 4 Comments »

Formúla-1 fer ekki varhluta af umhverfisumræðunni. Þar á bæ eru uppi áform um aðgerðir til að draga verulega úr koltvísýringslosun formúlunnar.

Kappakstursbílar eru ekki sérlega sparneytnir. Venjulegur formúlubíll með 2,4 lítra vél notar t.d. um 160 kg af eldsneyti í hverri keppni. Öfugt við það sem margir kannski halda, hefur eldsneytisnotkun bílanna hins vegar minnst að segja um heildarlosunina. Þaðan kemur nefnilega aðeins um 1% af þeim koltvísýringi sem Formúla-1 losar út í andrúmsloftið á hverju ári. Um helmingur af allri losun formúlunnar stafar frá tækjum og varningi sem keyptur er og notaður í tengslum við keppnirnar – og hinn helmingurinn stafar frá flutningum á bílum, búnaði og starfsliði milli keppnisstaða.

Samtök keppnisliða í Formúlu-1 (Formula One Teams Association (FOTA)) og Alþjóða akstursíþróttasambandið (Federation Internationale de l’Automobile (FIA)) hafa tekið sig saman um að draga úr koltvísýringslosun vegna formúlunnar. Samtökin hafa m.a. sett sér það markmið að bæta eldsneytisnýtingu formúlubíla verulega á næstu þremur árum. Þetta verður m.a. gert með því að minnka slagrými vélanna úr 2,4 lítrum í 1,5 lítra. Frá og með árinu 2013 er þess því að vænta að bílarnir í Formúlu-1 verði búnir línulegum 4-strokka vélum eða V6-vélum sem eyða allt að helmingi minna eldsneyti en tíðkast í dag, þ.e. um 80 kg í hverri keppni, en verði engu að síður álíka kraftmiklir.

Eins og ráða má af því sem hér hefur verið sagt, munu þessar miklu framfarir í eldsneytisnýtingu formúlubílanna ekki leiða til neinna stórra úrbóta hvað heildarlosun formúlunnar varðar. FOTA og FIA eru því að skoða aðra möguleika í því sambandi. Þar binda menn hvað mestar vonir við endurbætur á mótaskrá formúlunnar, en þannig má draga verulega úr flutningum á fólki og tækjum heimshorna á milli. Einnig mætti ná fram miklum samdrætti í losun með því að nota tölvulíkön í stað vindganga við hönnun bílanna.

Því hefur löngum verið haldið fram að tæknilegar framfarir í Formúlu-1 skili sér í framleiðslu á venjulegum bílum. Að vissu leyti má segja að þessi þróun hafi nú snúist við, því að fyrirhugaðar endurbætur á formúlubílunum taka í raun mið af því sem hefur verið að gerast á hinum hefðbundna bílamarkaði. Hvað sem því líður hlýtur þróun formúlubílanna næstu ár að leiða til einhverra umhverfislegra umbóta í bílaiðnaði almennt. Sömuleiðis hlýtur umhverfisvakning á þessu sviði að smita út frá sér á fleiri sviðum.

(Byggt á pistli Jörgen Städje í MiljöAktuellt í dag)

Filed under: Umhverfismál | Leave a comment »

Á síðustu árum og áratugum hafa verið haldnar fjölmargar alþjóðlegar og evrópskar ráðstefnur um umhverfismál. Allt þetta ráðstefnuhald virðist þó ekki hafa skilað miklum sýnilegum árangri. Ég hef lengi velt fyrir mér hvernig á þessu standi, og er nú loksins búinn að finna skýringuna. Hana fann ég á mynd eftir hinn suður-afríska Zapiro:

Okkur vantar enn aðaltúlkinn

Á svona ráðstefnum eru ræður nefnilega jafnan þýddar jafnóðum á hin og þessi tungumál. En það hefur ekki enn tekist að ráða túlk sem þýðir orð yfir í gjörðir.

(Hugmyndina að þessari færslu fékk ég lánaða (sem oftar) frá Hans Nilsson).

Filed under: Umhverfismál | Leave a comment »