• Heimsóknir

    • 108.825 hits
  • ágúst 2020
    S M F V F F S
     1
    2345678
    9101112131415
    16171819202122
    23242526272829
    3031  
  • Nýlegar færslur

  • Færslusafn

Uppruni fatnaðar og réttlætismerking

Bangladess verksmiðja 2Í bloggpistli 10.maí sl. velti ég fyrir mér nokkrum spurningum sem vöknuðu í framhaldi af hruni fataverksmiðjunnar í Dakka í Bangladess síðasta vetrardag. Sá skelfilegi atburður hefur svo sannarlega vakið fólk til umhugsunar. Samt voru þetta eiginlega ekki alveg nýjar fréttir. Mörg svipuð mál hafa komið upp á yfirborðið síðustu árin, þó að sjaldan eða aldrei hafi svona margir misst lífið í einum slíkum atburði. Hörmungarnar í Dakka eru „hávær vekjaraklukka“, sem hlýtur að verða til þess að allir leggist á eitt um að tryggja að viðlíka atburðir endurtaki sig ekki. Hér sem víðar eru engar skyndilausnir í boði, en við eigum þó tæki sem okkur er í lófa lagið að nota til að stuðla að bættu ástandi. Þessi pistill fjallar m.a. um slík tæki.

Eigin siðareglur duga skammt
Margar þekktar fatakeðjur á Vesturlöndum, og þar með talið á Norðurlöndunum, hafa orðið uppvísar af því að láta framleiða fyrir sig föt í verksmiðjum þar sem vinnuaðstæður eru með öllu óboðlegar. Nokkrar slíkar hafa fengið á baukinn í úttektum rannsóknarblaðamanna og nægir þar að nefna sænsku fataverslunarkeðjuna Indiska, sem lenti í slíkri úttekt hjá fréttaskýringaþættinum Granskning í sænska sjónvarpinu haustið 2006. Þar kom m.a. í ljós að eigin siðareglur fyrirtækisins dugðu skammt, þar sem þeim var ekki fylgt eftir á framleiðslustaðnum. Nöfn H&M og IKEA hafa líka verið nefnd í svipuðu samhengi, auk til dæmis Walmart, Gap og Tommy Hilfiger, svo litið sé út fyrir Norðurlöndin. Líklega eru fá stórfyrirtæki alveg undanskilin ef út í það væri farið.

Spyrjum!!!
Fyrstu viðbrögð neytenda eru oft þau að hætta, eða segjast ætla að hætta, að kaupa föt frá viðkomandi fyrirtækjum. Það eitt út af fyrir sig er þó ekki líklegt til að breyta miklu, öðru en því að fólkið í verksmiðjunum missir þá litlu og illa launuðu vinnu sem það hafði. Mun betri aðferð, og reyndar eina aðferðin sem er líkleg til að skila árangri, er að spyrja hvar viðkomandi vara hafi verið framleidd og hvað hafi verið gert til að tryggja fólkinu sem þar vann mannsæmandi laun og réttindi. Fáist ekki fullnægjandi svör við því er sjálfsagt að snúa sér annað.

Eftirspurn sem ekki heyrist er ekki eftirspurn!
Nú kann einhver að segja sem svo, að það þýði lítið að spyrja svona spurninga í búðum. Þar vinni bara einhverjir krakkar sem viti ekki neitt um svona lagað. Við þetta hef ég tvennt að athuga: Annars vegar er alveg óþarfi að vanmeta þekkingu afgreiðslufólks í verslunum, því að yfirleitt veit þetta fólk heilan helling um vöruna sem það er að selja. Hins vegar er alveg öruggt að þetta fólk veit ekkert um að okkur sé ekki sama ef við spyrjum aldrei! Ef okkur er ekki sama, þá eigum við að spyrja, því að um leið og nokkrir hafa spurt er alveg öruggt að eigendur verslunarinnar frétta af áhuganum og fara að leita sér upplýsinga um uppruna vörunnar, hafi þær upplýsingar ekki legið fyrir allan tímann. Því að um leið og kaupendum er hætt að standa á sama, þá er líklegt að salan minnki ef ekki er brugðist við þessari nýju eftirspurn eftir upplýsingum. Það er nefnilega ekki hægt að selja vöru sem neytendur vilja ekki kaupa.

Réttlætismerking = eitt besta tækið
Það er ekki auðvelt verk, hvorki fyrir venjulegan neytanda eða venjulegan verslunareiganda að komast að því hvar og hvernig venjuleg flík í venjulegri búðarhillu er framleidd, hvað þá að ganga úr skugga um hvort fólkið sem vann við framleiðsluna hafi fengið mannsæmandi laun og aðbúnað, hvort það hafi fengið að ganga í verkalýðsfélög og þar fram eftir götunum. Sem betur fer eru þó til nokkur tæki sem geta hjálpað til við þessa upplýsingaöflun. Réttlætismerking, öðru nafni fairtradevottun, er eitt þessara tækja.

Hvað er réttlætismerking?
FairtradeRéttlætismerking felur það í sér að varan ber ákveðinn stimpil sem vottar siðræn viðskipti með fatnað og fleiri vörur frá þróunarlöndunum. Merkið tryggir m.a. að þeir sem unnu við framleiðslu vörunnar hafi notið lágmarksréttinda hvað varðar laun og aðbúnað og að barnaþrælkun hafi ekki verið stunduð við framleiðsluna. Þar að auki felur merkið í sér staðfestingu á því að inni í verði vörunnar sé dálítið aukagjald, sem framleiðandanum er skylt að verja í félagsleg verkefni í viðkomandi landi, t.d. til skólabygginga. Samt er verð þessarar vöru ekkert endilega miklu hærra en verð annarrar vöru til sömu nota. Ástæðan er sú, að réttlætismerktu vörurnar fara að jafnaði í gegnum mun færri milliliði en hinar vörurnar. Samtökin Fairtrade International, öðru nafni FLO, halda utan um þetta kerfi á heimsvísu og hafa meðal annars milligöngu um beina samninga við framleiðendur. Um leið fá þau yfirsýn yfir alla vörukeðjuna og geta fylgst með að hvergi sé svindlað á skilmálunum sem fylgja þessari vottun.

Þróunaraðstoð sem virkar
Með því að kaupa réttlætismerkt föt eða aðrar vörur leggur maður sitt af mörkum til þróunaraðstoðar. Maður getur líka treyst því að sú aðstoð komist til skila og nýtist þar sem hún á að nýtast. Kaup á réttlætismerktum vörum er ekki bara eitthvað sem einstaklingar geta gert til að bæta eigin samvisku og minnka líkurnar á að harmleikurinn í Dakka endurtaki sig, heldur felst einnig í þessu kjörið tækifæri fyrir fyrirtæki og stofnanir til að styðja við þróunarstarfið og bæta eigin ímynd um leið.

Svanurinn og GOTS
SvanurinnGOTSSéu viðkomandi vörur merktar með Norræna umhverfismerkinu Svaninum má líka treysta því að réttindi verkafólks hafi verið virt. Sama gildir þegar keypt eru föt með svonefnda GOTS-vottun, en GOTS stendur fyrir Global Organic Textile Standard. Til að flík megi bera merki GOTS þurfa allir aðilar í virðiskeðjunni að uppfylla tiltekin lágmarksskilyrði um félagslegt réttlæti, a.m.k. 70% af þráðunum í flíkinni verða að vera með lífræna vottun, og öll litarefni og hjálparefni verða að uppfylla tilteknar kröfur um áhrif á heilsu og umhverfi. Auðvitað felur engin vottun í sér 100% tryggingu fyrir einu né neinu, en vottunarkerfin eru þó alla vega bestu tækin sem við höfum. Þau hafa það m.a. fram yfir eigin yfirlýsingar seljenda að þau eru óháð.

VIÐ getum breytt þessu!
Okkur finnst við kannski standa ráðþrota gagnvart atburðum eins og þeim sem varð í Dakka síðasta vetrardag. Það er rétt að því leyti að við getum ekki afturkallað það sem gerðist. En að öðru leyti er það rangt. Við þurfum ekki að standa ráðþrota. Ef okkur er ekki sama, þá eigum við að spyrja. Og við höfum tæki á borð við fairtradevottun, Norræna svaninnn, GOTS-vottun og aðrar vottanir til að hjálpa okkur í viðleitninni við að bæta ástandið.

(Þessi pistill er nær samhljóða pistli sem fluttur var í útvarpsþættinum Sjónmál á Rás 1 miðvikudaginn 14. maí 2013).

Bangladess, föt og siðferði

Bangladess verksmiðja hrunNú hafa á annað þúsund manns fundist látnir í rústum fataverksmiðjunnar sem hrundi í Dakka í Bangladess síðasta vetrardag. Þessi atburður hefur vakið mikla umræðu um aðstæður í verksmiðjum í Suðaustur-Asíu, þar sem fjöldi verkafólks framleiðir föt og annan varning fyrir Vesturlandabúa við afar slæm skilyrði. Ýmsar spurningar hafa komið upp í þessari umræðu, svo sem:

  1. Getur verið að fötin mín hafi verið framleidd þarna?
  2. Skyldu vera til fleiri svona verksmiðjur sem gætu bara hrunið einn daginn?
  3. Hvernig gat þetta gerst?
  4. Getur þetta gerst aftur?

Fötin mín!?
Lítum á þessar spurningar hverja fyrir sig. Ég veit til dæmis, fyrir það fyrsta, ekkert um það hvort fötin mín hafi verið framleidd þarna, já nema náttúrulega ullarvettlingarnir sem mamma prjónaði. Á þessari fáfræði minni eru aðallega tvær skýringar. Annars vegar virðast vestrænar fataverslanakeðjur ekkert áfjáðar í að upplýsa viðskiptavini sína um ævi og uppruna vörunnar sem þau selja, að minnsta kosti ef marka má tregðu þeirra til að upplýsa um viðskipti sín við þessa tilteknu verksmiðju. Hin skýringin á fáfræði minni – og jafnframt líklega sú mikilvægari – er einfaldlega sú að ég hef ekki spurt. Ég og aðrir velklæddir neytendur á Vesturlöndum kaupa oftar en ekki ódýrustu vöruna án þess að skeyta neitt um uppruna hennar. Þess vegna getum við heldur ekki búist við að fataverslanakeðjurnar vilji óðar og uppvægar selja okkur eitthvað annað. Þegar allt kemur til alls erum það við sem ráðum! Ef við viljum ekki kaupa einhverja vöru, þá er einfaldlega ekki hægt að selja hana. Ekkert fyrirtæki er sterkara en viðskiptavinir þess!

Einstakt dæmi?
Þá er það næsta spurning – um það hvort hugsanlega séu til fleiri svona verksmiðjur sem gætu bara hrunið einn daginn. Ég veit svo sem ekkert um það heldur, því að ég hef ekki spurt. En ef ég reyni að beita rökhugsun í svolitla stund, þá hlýt ég að komast að þeirri niðurstöðu að það hafi verið tilviljun að það var einmitt þessi verksmiðja sem hrundi. Auðvitað hljóta að vera til margar svona verksmiðjur. Og málið snýst ekki bara um það hvort þær hrynji eða hrynji ekki. Á síðustu árum hafa margoft heyrst fréttir að slæmum aðbúnaði verkafólks, svo sem af ungum börnum sem eru tekin út af heimilum sínum og látin búa í einhvers konar gámum á verksmiðjulóðum og vinna erfiðisvinnu við bág skilyrði og smánarlaun frá morgni til kvölds, allt til þess að við getum keypt föt eða aðrar vörur á sem lægstu verði.

Hvernig gat þetta gerst?
Þriðja spurningin sem ég varpaði fram í upphafi var sú hvernig þetta gat gerst. Þessari spurningu væri hægt að svara í löngu máli – um lélegar byggingarreglugerðir, ónýtt byggingar- og heilbrigðiseftirlit, glæpsamlega stjórnendur fyrirtækja, spillingu í stjórnsýslu – og ég veit ekki hvað og hvað, eða eins og Megas segir: „Ég veit að við öllum þessum spurningum er til eitt og annað loðið svar“. Á bak við öll þessi loðnu svör er sá óþægilegi sannleikur að við leyfðum þessu að gerast, vegna þess að við spurðum ekki neins. Við sveifluðum bara VISA-kortinu og glöddumst yfir því að stuttermabolurinn, skórnir eða leikfangið skyldi ekki kosta meira en þetta, eins og þjóðfélagið er orðið, allt svo dýrt og maður skuldugur upp fyrir haus.

Getur þetta gerst aftur?
Fjórða spurningin var hvort þetta gæti endurtekið sig. Hér þarf engin loðin svör. Svarið er bara „“. Tölfræðilegar líkur á því að svona stórt hús hrynji á næstu dögum, vikum eða mánuðum með svona skelfilegum afleiðingum í mannslífum talið eru að vísu afskaplega litlar. En að óbreyttu heldur verkafólk í Asíu, eða hvar sem það er statt, áfram að þjást til að við getum fengið ódýran varning.

En fólkið þarf að hafa EINHVERJA vinnu!
Þegar þessi mál eru til umræðu kemur oftar en ekki upp ein spurning til viðbótar, nefnilega spurningin um það hvort það sé samt ekki samt skárra fyrir þetta fólk að hafa alla vega einhverja vinnu þótt launin séu lág, en að vera kannski bara atvinnulaust. Þessari spurningu er svo sem hægt að svara á ýmsa vegu, jafnvel með jái ef maður horfir nógu þröngt á málið og skoðar nógu stutt tímabil í einu. En valkostirnir eru ekki bara þessir tveir, þ.e.a.s. þrælabúðir eða atvinnuleysi. Þetta minnir mig á frétt frá árinu 2004 – um börn sem unnu frá morgni til kvölds í verksmiðju í Pakistan við að framleiða fótbolta fyrir Vesturlandabúa. Stór kaupandi í Svíþjóð ákvað að gera þá kröfu að umræddir fótboltar væru réttlætismerktir eða siðgæðisvottaðir, eða fengju með öðrum orðum það sem kallað er fairtradevottun á erlendum málum. Þetta kallaði á algjöra uppstokkun í virðiskeðjunni. Verð til vestrænna fótboltasparkara hækkaði örlítið, milliliðum fækkaði og verksmiðjan fékk meira í sinn hlut gegn því að bæta kjör og aðbúnað verkafólks og samþykkja að tiltekinn hluti af peningunum færi til samfélagslegra verkefna í heimabyggðinni. Þar með gátu foreldrarnir séð fyrir fjölskyldunum sínum og börnin gátu hætt að vinna í verksmiðjunni og farið í skóla af því að þau þurftu ekki lengur að taka þátt í daglegri tekjuöflun fyrir heimilið.

Niðurstaðan
Hver er þá niðurstaðan? Jú, hún er sú að við ráðum þessu. Og þegar ég tala um okkur á ég við neytendur á Vesturlöndum. Við eigum að spyrja spurninga og gera kröfur. Krafan um fairtradevottun er eitt af tækjunum sem við höfum til þess. Fataverslanakeðjur geta ekki selt eina einustu flík sem neytendur vilja ekki kaupa! Við eigum ekki að sætta okkur við að velferð okkar sé byggð á eymd annarra. Hættum að halda að við getum ekki haft áhrif. Verum minnug þess að mörg lítil verk sem margt lítið fólk vinnur á mörgum litlum stöðum, geta breytt heiminum!

(Þessi pistill er nær samhljóða pistli sem fluttur var í útvarpsþættinum Sjónmál á Rás 1 miðvikudaginn 8. maí 2013).