• Heimsóknir

    • 104.699 hits
  • nóvember 2019
    S M F V F F S
    « Júl    
     12
    3456789
    10111213141516
    17181920212223
    24252627282930
  • Nýlegar færslur

  • Færslusafn

Er hagvöxtur góður mælikvarði á velgengni þjóðar?

Styrjaldir auka hagvöxt. (Mynd: Johannes Jansson/  Norden.org)

Styrjaldir auka hagvöxt. (Mynd: Johannes Jansson/ Norden.org)

Hagvöxtur er alls ekkert náttúrulögmál á borð við þyngdarlögmálið eða snúning jarðar. Þvert á móti er hagvöxtur ekkert annað en manngert mælitæki til að sýna hversu mikið landsframleiðslan hefur aukist frá árinu áður. Það þýðir hins vegar ekki að hagvöxtur sé góður mælikvarði á velgengni þjóðar, eins og sumir virðast þó halda.

Og hvað er þá landsframleiðsla? Jú, landsframleiðsla, eða öllu heldur „verg landsframleiðsla“ eins og fyrirbærið heitir á íslensku stofnanamáli, er samanlagt söluverð allrar vöru og allrar þjónustu sem framleidd er í landinu á ákveðnu tímabili, og þá er oftast talað um eitt ár. Stundum er skammstöfunin VLF notuð fyrir „verga landsframleiðslu“, en hér ætla ég að leyfa mér að nota frekar skammstöfunina GDP, þó að hún sé reyndar enskusletta (Gross Domestic Product).

Upphaflega var GDP-stuðullinn þróaður fyrir um það bil 70 árum til að gefa vísbendingu um efnahagslegar framfarir. Þá stóð aldrei til að þessi mælikvarði yrði notaður til annars, en engu að síður er hann býsna almennt notaður til að meta og bera saman velgengni þjóða.

Helsti gallinn á landsframleiðslustuðlinum GDP sem „velgengnismæli“ er annars vegar sá að inn í hann reiknast allar tekjur, óháð því hvernig þær hafa orðið til – og hins vegar sá að inn í hann reiknast engin önnur verðmæti en þau sem ganga kaupum og sölum. Þegar rýnt er nánar í þetta sést að GDP dugar skammt til að segja fyrir um efnahagslega hagsæld, hvað þá aðra sæld. Til að útskýra þetta má notast við einfalt dæmi úr heimilisbókhaldinu:

Hugsum okkur að ég þurfi 5 milljónir á ári til framfærslu. Ef ráðstöfunartekjurnar mínar eru ekki nema 4 milljónir á ári, þá þarf ekki flókna útreikninga til að sjá að endar ná ekki saman. Þar vantar milljónkall á ári uppá. Setjum nú svo að ég eigi 5 milljónir í banka, sem ég erfði til dæmis eftir ömmu mína. Með því að taka eina milljón úr þessum sjóði árlega er ég búinn að loka þessu persónulega fjárlagagati mínu. En þessi aðferð dugar mér bara í 5 ár að óbreyttu, því að eftir 5 ár verð ég búinn að eyða öllum arfinum frá ömmu.

Ég er enginn atvinnumaður í bókhaldi, en mér myndi samt aldrei detta í hug að telja milljónina frá ömmu til tekna. Árstekjurnar eru eftir sem áður bara 4 milljónir. Aukamilljónin frá ömmu eru ekki tekjur, heldur lækkun á eignum. GDP-ið fyrir heimilið, ef hægt væri að reikna svoleiðis, væri samt sem áður 5 milljónir á ári, því að þar teljast öll verðmætin með. Í GDP-inu felst með öðrum orðum engin áminning um að arfurinn, eða auðlindin sem ég hef byggt hluta af velferð minni á, sé um það bil að ganga til þurrðar.

Auðvitað felur þetta dæmi um mig og ömmu í sér mikla einföldun, en þjóð sem byggir afkomu sína að verulegu leyti á nýtingu auðlinda sem ekki endurnýja sig er samt í býsna svipaðri stöðu. GDP helst hátt á meðan auðlindinni er eytt, en dettur svo niður fyrirvaralaust þegar auðlindin gengur til þurrðar.

Páskaeyja er oft nefnd sem dæmi um það sem gerist þegar maður lifir hátt á arðinum frá ömmu eða með öðrum orðum þegar þjóð byggir afkomu sína að verulegu leyti á nýtingu óendurnýjanlegra auðlinda. Páskaeyja var numin af Pólýnesum fyrir um það bil 2.500 árum. Á öldunum þar á eftir byggðist þar upp merkileg menning og mikil velsæld sem byggðist á afurðum pálmatrjáa og annars hitabeltisgróðurs sem þar var gnótt af. Í byrjun 17. aldar er talið að þarna hafi 10-15 þúsund manns lifað í vellystingum praktuglega á þess tíma mælikvarða. Þegar hollenskir landkönnuðir komu fyrst til eyjarinnar á páskadag 1722 voru þar hins vegar ekki eftir nema um 2.000 íbúar, sem bjuggu við frumstæð skilyrði á gróðurlitlu skeri. Þarna hafði velsældin verið byggð á einni óendurnýjanlegri auðlind, og þó að einhver hefði verið búinn að finna GDP upp, hefði það ekki hjálpað til að vara við hruninu sem varð þarna í lok 17. aldar eða í byrjun þeirrar átjándu.

Niðurstaðan er þessi: GDP er ekki nothæfur mælikvarði á raunverulega velsæld þjóðar, enda stóð það aldrei til, ekki frekar en það stóð til að hægt væri að fljúga farþegaþotu eftir hraðamælinum einum saman. Til að bregðast við þessum takmörkunum þessa annars nytsama tækis, hafa menn keppst við að þróa aðra mælikvarða sem gefa betri mynd af stöðu og horfum. Einn þessara mælikvarða er svonefndur Framfarastuðull eða GPI (Genuine Progress Indicator), svo ég sletti nú aðeins meiri ensku. GPI hefur það að markmiði að leiðrétta GDP, annars vegar með því að draga frá þær tekjur sem byggjast á skerðingu náttúrulegra og samfélagslegra auðlinda – og hins vegar með því að bæta við þáttum sem auka velferð þó að þeir gangi ekki kaupum og sölum. Í þessum útreikningum eru t.d. tekjur vegna slysa og glæpa dregnar frá, en slysum og glæpum fylgja ýmis umsvif sem hækka landsframleiðsluna, til dæmis vegna björgunaraðgerða, endurbyggingar, kostnaðarsamra fyrirbyggjandi aðgerða o.s.frv. Af öðrum þáttum sem koma til frádráttar þegar GPI er reiknaður má nefna tekjur vegna mengunar og eyðingar náttúruauðlinda, svo sem jarðvegs, fiskistofna eða pálmatrjáa. Hins vegar koma ólaunuð heimilisstörf og sjálfboðavinna til hækkunar í þessum útreikningum, svo eitthvað sé nefnt.

Í upphafi þessa pistils var talað um hagvöxt, og eins og þar kom fram er hagvöxtur ekkert annað en mælikvarði á það hversu mikið landsframleiðslan hefur aukist frá árinu áður. Þess vegna hefur hagvöxtur nákvæmlega sömu takmarkanir og GDP sem mælikvarði á velgengni þjóða. Auðvelt er að halda hagvextinum uppi meðan stórslysum og glæpum fjölgar ár frá ári og meðan hratt er gengið á náttúruauðlindir. En þegar allt kemur til alls er Jörðin bara eyja, rétt eins og Páskaeyja, nema vissulega miklu stærri. Hagvöxtur sem byggir á eyðingu náttúruauðlinda getur ekki gengið endalaust, hvorki á eyjunni Jörð né á nokkurri annarri eyju.

Ef við lítum á þetta í íslensku samhengi, þá er ljóst að við getum ekki til lengdar stýrt þjóðarskútunni eftir hagvaxtarmælinum eingöngu. Við erum líka sem betur fer byrjuð að skoða önnur tæki í mælaborðinu. Þannig fól Alþingi forsætisráðherra fyrir tæpum þremur árum að vinna að því að framfarastuðull (GPI) fyrir Ísland verði reiknaður og birtur samhliða vergri landsframleiðslu (GDP). Þetta er svo sannarlega skref í rétta átt – og nú bíður maður bara spenntur eftir fyrstu niðurstöðum. Skyldum við vera á grænni grein, eða erum við kannski að endurtaka mistökin sem íbúar Páskaeyju gerðu á meðan allt lék þar í lyndi?

(Þessi pistill er að mestu leyti samhljóða útvarpspistli sem fluttur var í þættinum Sjónmál á Rás 1 12. júní 2013. Pistillinn hefur hins vegar ekki birst í skrifaðri útgáfu áður).

Er hagvöxtur málið?

Hagvöxtur er lykilorð í þjóðfélagsumræðu samtímans. Áherslan á hagvöxt er sérstaklega áberandi þessi misserin þegar íslenska þjóðin er smám saman að vinna sig upp úr niðursveiflunni sem varð í kjölfar bankahrunsins haustið 2008. Í þessu sambandi virðast forsvarsmenn vinstristjórnarinnar sama sinnis og hægrisinnuð stjórnarandstaða. Hagvöxtur er að beggja mati besti – eða kannski eini – mælikvarðinn á það hvernig okkur miðar á leiðinni út úr „kreppunni“. En þetta er ekki svona einfalt. Hagvöxtur getur sem best verið leið út úr þeirri kreppu sem við teljum okkur stödd í þessa stundina, en um leið gæti hann verið aðgöngumiði að miklu stærri kreppu í náinni framtíð.

Um endanlega stærð jarðarinnar
Jörðin okkar er kúla með u.þ.b. 40.000 km ummál. Leiðin beint í gegn er eitthvað um 12.700 km, örlítið mislöng eftir því hvar er farið. Þessar tölur skipta svo sem engu aðalmáli, að öðru leyti en því að þær eru fastar, þ.e. þær breytast ekki að neinu marki frá einu árþúsundi til hins næsta. Það þýðir líka að á jörðinni og í jörðinni er eitthvert ákveðið magn efna sem breytist ekki neitt, eða er með öðrum orðum endanlegt. Það þýðir líka að ekkert á þessari jörð getur vaxið endalaust.

Maður þarf ekki að velta staðreyndinni um endanlega stærð jarðarinnar lengi fyrir sér til að sjá að endalaus hagvöxtur er ekki fræðilega mögulegur, þ.e.a.s. ef hagvöxturinn byggir á því að nýta þær náttúruauðlindir sem jörðin hefur að bjóða, hraðar en þær endurnýjast. Augljósustu dæmin um slíkar auðlindir eru kol, olía og málmar, en önnur álíka mikilvæg en e.t.v. síður augljós dæmi eru andrúmsloft, drykkjarvatn og fosfór, svo eitthvað sé nefnt.

Endimörk vaxtarins
Hægt er að rekja umræðuna um endimörk vaxtarins a.m.k. rúm 200 ár aftur í tímann. Á árunum í kringum 1970 var farið að orða þetta svo, að rjúfa þyrfti tengsl hagvaxtar og eyðingar náttúruauðlinda, þ.e.a.s. að áframhaldandi hagvöxtur yrði að byggjast á öðru en vaxandi álagi á náttúruna. Upp úr þessu spruttu hugtökin aftenging (e. decoupling) og vistvirkni (e. eco-efficiency). Úr sama jarðvegi spratt hugmyndin um Faktor-4, sem Hermann Daley nefndi svo fyrstur manna 1976, en þar var á ferð hugmynd um að fjórfalda vistvirknina, t.d. með því að framleiða tvöfalt meiri verðmæti úr helmingi minna hráefni eða orku. Aðrir hafa jafnvel talað um Faktor-10 sem möguleika.

1,51 jörð
Samtökin Global Footprint Network hafa þróað aðferð til að reikna vistfræðilegt fótspor þjóða. Samkvæmt þeim útreikningum þarf mannkynið 1,51 jörð til að framfleyta sér eins og staðan er í dag. Neysla jarðarbúa er með öðrum orðum komin 51% fram úr því sem jörðin getur afkastað til lengdar. Ef við gætum fundið leiðir til að hætta umframneyslunni, þannig að fótsporið minnkaði niður í 1,00 jarðir, þá gætum við haldið áfram endalaust að lifa álíka góðu lífi og við gerum nú, en bara með því skilyrði að neyslan myndi ekki aukast á ný á kostnað náttúruauðlinda. Þetta ætti ekki að vera óyfirstíganlegt. Alla vega fer því fjarri að við þurfum að fjórfalda vistvirknina. Málið snýst bara um nokkra tugi prósenta.

Líf án hagvaxtar
Hugsum okkur að hægt sé að minnka fótspor mannkynsins niður í 1,00 jarðir með einu pennastriki, t.d. frá og með 1. janúar 2013. Þá værum við í býsna góðum málum. Ef við gerum hins vegar ráð fyrir 2% hagvexti ári upp frá því, sem allur væri til kominn vegna aukinnar nýtingar náttúruauðlinda, þá myndi fljótt sækja í sama farið. Árið 2034 væri fótsporið nefnilega aftur komið í 1,51 jörð. Ávinningurinn af pennastrikinu myndi sem sagt hverfa á 21 ári. Og ef við reiknum með 3% hagvexti tæki þetta ekki nema 14 ár. Niðurstaðan er einföld: Áframhaldandi hagvöxtur er útilokaður nema hann byggi alfarið á öðru en nýtingu náttúruauðlinda umfram árlega framleiðslugetu þeirra. Vangaveltur um líf án hagvaxtar eru efni í næsta pistil.

Fjöldi jarða sem mannkynið þarf til að framfleyta sér miðað við eina jörð 2013 og 3% árlegan hagvöxt upp frá því, sem allur byggist á nýtingu náttúruauðlinda umfram endurnýjun.