Bloggsíða Stefáns Gíslasonar

Umhverfisvottun vöru tryggir að umrædd vara sé umhverfisvænni en flestar aðrar vörur til sömu nota. Hins vegar getur vel verið að einhver tiltekin óvottuð vara sé enn umhverfisvænni. Vandinn er bara sá að það er engin leið að vera viss um það, þegar yfirlýsingar framleiðandans eru eina sönnunargagnið.

Óskoðaður bíll
Setjum sem svo að ég ætli að kaupa notaðan bíl. Ég finn einn alveg ljómandi vel útlítandi og lítið ekinn á viðráðanlegu verði. Eini gallinn er sá að það stendur „10“ á skoðunarmiðanum, sem þýðir í reynd að bíllinn er óskoðaður, (því að núna er jú árið 2011). Þetta er nóg ástæða fyrir mig til að kaupa ekki bílinn, og það þrátt fyrir að seljandinn segi mér að bíllinn sé í alveg fullkomnu lagi, jafnvel betra lagi en hann þurfi að vera. Það sé bara orðið svo dýrt að fara með bíla í skoðun að hann hafi valið að sjá um þann þátt sjálfur. Og jafnvel þótt mér sýnist seljandinn vera vænsti maður og bíllinn fljótt á litið í toppstandi, þá kaupi ég hann samt ekki. Það getur vel verið að seljandinn sé að segja satt. En ég get ekki verið viss um það, af því að mig vantar staðfestingu þriðja aðila á sannsöglinni. Til þess er skoðunarmiðinn.

Svanurinn, umhverfismerki Norðurlandanna

Umhverfismerki
Umhverfismerki á vöru er að flestu leyti sambærilegt við skoðunarmiða á bíl. Það getur vel verið að ómerkt vara sé „rosalega umhverfisvæn“, en ég get ekki verið viss um það nema einhver annar en framleiðandinn staðfesti það, sem sagt einhver óháður þriðji aðili. Að vísu er samanburðurinn við skoðunarmiðann gallaður að því leyti, að bílaskoðun er lögbundin en umhverfismerking ekki.
 
Mjög umhverfisvæn!
Ég hef oft spurt um umhverfislegt ágæti tiltekinnar vöru sem ekki er umhverfisvottuð – og hef alltaf fengið það svar að varan sé mjög umhverfisvæn. Því hafa svo fylgt alls konar útskýringar og röksemdir. Stundum held ég áfram og spyr hvers vegna hún sé þá ekki vottuð. Svörin við því má í grófum dráttum flokka í þrennt: Stundum er sagt að varan sé í rauninni vottuð og að það sé hægt að senda mér upplýsingar um það í tölvupósti. Svo þegar tölvupósturinn kemur, þá snýst hann um eitthvað annað, oftast um einhvers konar vottun á gæða- eða umhverfisstjórnunarkerfi framleiðandans. Stundum er sagt að vottunin sé bara svo dýr að það borgi sig ekki að vera með hana, enda geri framleiðandinn hvort sem er miklu meiri kröfur en hin og þessi vottunarkerfi. Og stundum er mér ekki svarað.

Grænþvottur
Grænþvottur nefnist það þegar t.d framleiðandi vöru reynir að láta líta út fyrir að hún sé „grænni“ (þ.e. umhverfisvænni) en hún er. Á umbúðum vörunnar er þá oft að finna heimatilbúin græn merki eða óstaðfestar staðhæfingar um umhverfislegt ágæti vörunnar, sem er þá gjarnan sögð vera „umhverfisvæn“, „visthæf“, „all natural“ og þar fram eftir götunum. Stundum ganga menn meira að segja svo langt að nota í óleyfi hugtök sem hafa tiltekna lögvarða merkingu. Þetta á við þegar vara er sögð „lífræn“ án þess að sú fullyrðing sé studd með viðurkenndu merki sem vottar lífrænan uppruna. Í andránni man ég eftir þremur nýlegum dæmum um slíkt í íslenskum búðarhillum.

Lokaorð
Kannski skrifa ég eitthvað meira um grænþvott við tækifæri, tilgreini mismunandi tilbrigði eða aðferðir við grænþvott og nefni jafnvel raunveruleg dæmi. En svarið við spurningunni um mikilvægi umhverfisvottunar er í stuttu máli þetta: Umhverfisvottun er staðfesting þriðja aðila á gæðum og umhverfislegu ágæti tiltekinnar vöru eða þjónustu – og um leið staðfesting á því að upplýsingar um þetta ágæti séu réttar. Ef þessa staðfestingu vantar er erfitt að þekkja hið sanna í heimi þar sem „flestir ljúga“, svo vitnað sé í vísu Páls Ólafssonar sem greina má á myndinni fremst í þessum pistli.

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | 1 Comment »

Fyrr í haust voru fyrstu svansmerktu blokkaríbúðirnar teknar í notkun í Svíþjóð, en þetta eru jafnframt fyrstu íbúðir sinnar tegundar á Norðurlöndunum (og þar með í heiminum öllum). Hins vegar er nokkuð síðan fyrstu svansmerktu einbýlin litu dagsins ljós.

Þessar fyrstu svansmerktu blokkaríbúðir er að finna í Stokkhólmi og Gautaborg. Í Stokkhólmi eru 36 eignaríbúðir komnar í notkun, en bara ein leiguíbúð í Gautaborg. Þar eru hins vegar 98 slíkar í byggingu. Allt er þetta bara byrjunin, því að á næstu misserum er stefnt að því að byggja 3-4000 svansmerktrar íbúðir í Stokkhólmi, Gautaborg og Malmö.

Svansmerktar blokkaríbúðir eru engar venjulegar blokkaríbúðir, meðal annars vegna þess að öll byggingarefni eru valin með það fyrir augum að þau valdi sem minnstu álagi á umhverfið og heilsuna. Allt tréverk er upprunnið í sjálfbærri skógrækt, fúgan á milli flísanna á baðinu er eins umhverfisvæn og kostur er, og útgufun kemískra efna er lítil sem engin, svo dæmi séu tekin. Auk þess er orkunotkunin í lágmarki og inniloftið með því besta sem gerist. Þannig þarf svansmerkt íbúð um 25% minni orku en gerð er krafa um í reglugerðum, og öll íverurými þurfa að uppfylla strangar kröfur um aðgang að frísku lofti.

Sjálfsagt verður enn nokkur bið á því að fyrstu svansmerktu íbúðirnar rísi á Íslandi, enda nóg af ómerktum íbúðum til reiðu í andránni.

Þeir sem vilja fræðast meira um svansmerktar íbúðir geta t.d. byrjað fróðleiksleitina á heimasíðu Svansins í Danmörku þar sem birt var frétt um málið 30. september sl. Svo er líka hægt að lesa frétt á heimasíðu sænsku ríkisstjórnarinnar 30. ágúst sl., en þar segir frá því þegar húsnæðisráðherrann Stefan Attefall afhenti lykil að fyrstu svansmerktu blokkaríbúðinni. Svo væri náttúrulega hægt að rekja feril málsins með því að lesa „Orð dagsins“ á heimasíðu Staðardagskrár 21 á Íslandi 22. desember 2009,  13. apríl 2007, 18. ágúst 2005, 14. júní 2005 og 22. apríl 2005, þ.e.a.s. ef umrædd orð væru ennþá aðgengileg á Netinu.

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Leave a comment »

Aðferðir hefðbundins landbúnaðar munu ekki duga til að fæða vaxandi fjölda jarðarbúa. Erfðabreytt ræktun mun heldur ekki gagnast neitt í þeim efnum. Vænlegasta leiðin er „agroecology“, eins og hugtakið er nefnt á enskri tungu, þ.e.a.s. landbúnaður sem líkir eftir náttúrulegum hringrásum vistkerfa. Með slíkum aðferðum verður uppskeran mest og jöfnust til lengri tíma litið, og bændur sjálfum sér nógir með aðföng. Þetta kemur fram í nýlegri samantekt á niðurstöðum 286 ræktunarverkefna í 57 löndum.

„Agroecology“
Með „agroecology“ er átt við landbúnað þar sem stuðlað er að náttúrulegu samspili jarðvegs, næringarefna, grastegunda, trjágróðurs og húsdýra, svo eitthvað sé nefnt, um leið og viðkomandi býli er gert minna háð aðföngum og ríkisstyrkjum. Ég hef ekki séð íslenska þýðingu á hugtakinu, en finnst sjálfum að nota mætti orð eins og „vistrækt“ eða „vistræktun“ í þessu sambandi. Einhverjir hafa reyndar notað þessi orð eins og þau væru samheiti við „vistmenningu“ (e. permaculture), sem gengur mun lengra. Þarna er hætta á hugtakaruglingi, og því mun ég nota enska heitið það sem eftir lifir af þessum pistli, eða þar til einhver nennir að rökræða við mig um viðeigandi íslenska þýðingu.

79% uppskeruaukning!
Olivier de Schutter, sérstakur sendiherra Mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna á sviði matvælaréttinda, gerði samantektina sem hér er vísað til. Hún byggði sem fyrr segir á reynslunni sem fengist hefur úr 286 ræktunarverkefnum í anda „agroecology“. Í þessum verkefnum tókst að auka uppskeru um 79% að meðaltali. Auk þess kom í ljós að þol gagnvart loftslagsbreytingum jókst um leið og stuðlað var að viðhaldi líffræðilegrar fjölbreytni.

Nærtækar og ódýrar lausnir
Helstu niðurstöður úr samantekt Oliviers voru teknar saman í vikulegu fréttabréfi Umhverfisdeildar Evrópusambandsins (DG Environment) 8. september sl. Þar eru nefnd góð dæmi frá Kenýa og Zambíu, þar sem árangurinn byggðist m.a. á því að verja plöntur fyrir plágum með því að sá fráhrindandi plöntum í nágrenninu. Með þessu móti tókst að tvöfalda maísuppskeru og auka jafnframt nyt í kúm, því að aukagróðurinn nýttist sem skepnufóður. Einnig hefur gefist vel að sá niturbindandi tegundum. Ekkert af þessu telst til nýjunga, enda eru lausnir á vandamálum oft nærtækari en menn vilja vera láta.

Innviðir og menntun
Lausnin á fæðuvanda heimsins felst sem sagt ekki í því að fjárfesta í nýrri tækni stórfyrirtækja, hvort sem hún heitir erfðatækni eða eitthvað annað. Þvert á móti felst lausnin í bættum innviðum og menntun bænda til sjálfbærni. Hið opinbera þarf að fjárfesta í innviðunum og auðvelda bændum að miðla af reynslu sinni og þekkingu til annarra bænda sem skemmra eru á veg komnir. Fjárfestingin mun skila sér í auknum skatttekjum og minnkandi þörf fyrir styrki af ýmsu tagi.

Einhver hlýtur samt að tapa á þessu!
Á sínum tíma var Íslendingum talin trú um að til væri kerfi þar sem allir græddu og enginn tapaði. Sú var þó ekki raunin, og sú er ekki heldur raunin í því máli sem hér um ræðir. Vissulega munu bændur komast mun betur af en nú er, og sama mun gilda um samfélögin, bæði á landsvísu og heimafyrir. Og sama mun gilda um mannkynið í heild. Þeir sem tapa eru stórfyrirtækin sem hafa hag af því að bændur séu háðir þeim með aðföng, hvort sem um er að ræða fræ (erfðabreytt eður ei), tilbúinn áburð, varnarefni eða eitthvað annað.

Niðurstaða
Lausnin á fæðuvanda mannkyns er sem sagt til. Hún liggur í hinu smáa og í staðbundinni þekkingu!

(Þessi pistill er að hluta til byggður á frétt Science for Environment Policy 8. sept. sl. og að hluta á skýrslu Olivier de Schutter frá 17. des. 2010).

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | 4 Comments »

Um miðjan september birti Rodale-stofnunin í Pennsylvaníu í Bandaríkjunum nýjar niðurstöður úr rannsókn sem stofnunin hefur unnið að samfleytt í 30 ár. Í rannsókninni var lífrænn landbúnaður borinn saman við hefðbundinn landbúnað, bæði hvað varðar afkomu bænda og umhverfisáhrif. Niðurstöðurnar eru lífræna landbúnaðinum mjög í hag hvað báða þessa þætti varðar.

Helstu niðurstöður
Helstu niðurstöður rannsóknarinnar voru þessar:

• Lífræn ræktun skilar jafnmikilli eða meiri uppskeru en hefðbundin ræktun.
• Í þurrkatíð er uppskera í lífrænni ræktun mun meiri en í hefðbundinni ræktun.
• Lífrænn landbúnaður byggir upp jarðveginn og stuðlar að sjálfbærni hans.
• Orkunotkun er um 40% meiri í hefðbundnum landbúnaði en í lífrænum landbúnaði.
• Losun gróðurhúsalofttegunda er um 55% meiri í hefðbundnum landbúnaði en í lífrænum landbúnaði.
• Afkoma bænda í lífrænum landbúnaði er betri en annarra bænda.

Svipuð uppskera en meira þurrkþol
Bændur sem skipta yfir í lífræna ræktun mega búast við minni uppskeru á aðlögunartímabilinu, þ.e.a.s. fyrstu þrjú árin. Að þeim tíma liðnum er uppskeran í flestum tilvikum svipuð og í hefðbundnum landbúnaði samkvæmt niðurstöðum Rodale. Hins vegar virðast akrar í lífrænni ræktun þola þurrk mun betur en akrar í hefðbundinni ræktun. Við slíkar aðstæður var uppskeran í lífrænu ræktuninni 31% meiri en í þeirri hefðbundnu. Að þessu leyti kom lífræna ræktunin einnig betur út en ræktun þar sem notuðu voru erfðabreytt þurrkþolin afbrigði. Þar var uppskerumunurinn 6,7-13,3%, lífrænu ræktuninni í hag.

Betri vatnsbúskapur
Þessi mikli uppskerumunur í þurrkum kann að tengjast getu jarðvegs til að taka við og halda í sér vatni, en rannsóknin leiddi í ljós að jarðvegur í lífrænni ræktun tekur við 15-20% meira vatni en jarðvegur í hefðbundinni ræktun. Þetta þýðir að stærri hluti regnvatns skilar sér niður í vatnsforðabúrið í grunnvatninu í stað þess að skolast út í næsta skurð eða vatnsfall með tilheyrandi vatnsrofi.

Meiri hagnaður
Þegar afkoma bænda á 30 ára tímabili var borin saman, var lífræni landbúnaðurinn í yfirburðastöðu. Meðalhagnaður þar var 558 dollarar á ekru á ári, en aðeins 190 dollarar í hefðbundinni ræktun. Þessi mikli munur skýrist að hluta til af mun hærra söluverði lífrænt vottaðra afurða, en einnig reyndist kostnaður í lífrænni ræktun lægri. Svipað var uppi á tengingnum þegar lífræn ræktun var borin saman við ræktun erfðabreyttra plantna, en þar var afkoma bænda fremur bág. Það er í samræmi við aðrar svipaðar rannsóknir sem ná yfir skemmri tíma.

Heilbrigðari jarðvegur
Jarðvegur í lífrænni ræktun reyndist heilbrigðari en í hefðbundinni ræktun, en heilbrigði jarðvegs er m.a. mælt í kolefnisinnihaldi. Kolefnisinnihaldið fór heldur lækkandi með árunum í hefðbundinni ræktun, en hækkandi í lífrænni ræktun. Þetta er mikilvægt af ýmsum ástæðum, enda gegnir kolefni margþættu hlutverki í jarðvegi. Kolefnisríkur jarðvegur er næringarríkari en annar jarðvegur, binst þéttar saman, heldur jafnara hitastigi, skapar betri lífsskilyrði fyrir örverur, heldur í sér meira vatni og tryggir betri loftun.

Hagur í heimabyggð
Auk þess sem hér hefur verið talið, benda niðurstöðurnar frá Rodale til þess að lífrænn landbúnaður skapi um 30% fleiri störf en hefðbundinn landbúnaður. Stærri hluti teknanna í greininni nýtist því viðkomandi byggðarlagi í stað þess að fara í kaup á aðföngum. Staðhæfingin um meiri hagnað í yfirskrift þessa pistils gildir því líklega ekki um þá sem selja aðföng til landbúnaðar.

Niðurstöðurnar frá Rodale eru ekki þær einu sinnar tegundar, en þær hafa þó nokkra sérstöðu vegna þess hversu langt tímabil þær spanna.

(Þessi pistill er byggður á upplýsingum á heimasíðu Rodale Institute  og á umfjöllun Business Wire  og  The Star Phoenix).

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Leave a comment »

Yfirdráttardaginn 2011 bar upp á þriðjudaginn 27. september sl. Þann dag var mannkynið búið að eyða öllu því sem náttúran getur framleitt á þessu ári. Síðan á miðvikudag höfum við lifað á yfirdrætti, sem væri nú kannski í lagi ef við hefðum ekki haft svipaðan hátt á nokkur síðustu ár. Við erum með öðrum orðum farin að ganga skuggalega mikið á höfuðstólinn.

Samtökin Global Footprint Network hafa þróað aðferð til að reikna vistfræðilegt fótspor þjóða, og út frá sömu forsendum tímasetja samtökin „yfirdráttardaginn“ (e. Earth Overshoot Day). þ.e.a.s. daginn þegar afrakstur ársins er genginn til þurrðar. Á síðasta ári var þessi dagur í lok ágúst, sem gæti bent til að annað hvort hafi afraksturinn af auðlindum jarðar aukist eða neysla mannkyns minnkað. Sú er þó ekki raunin, heldur stafar breytingin milli ára af lagfæringum á reikniformúlunni sem notuð er. Vitanlega er ekki til nein ein rétt aðferð og þar af leiðandi enginn einn réttur yfirdráttardagur, en smátt og smátt verður aðferðarfræðin betri og niðurstaðan nær því að gefa rétta mynd af ástandinu.

Þriðjudagurinn 27. september var 270. dagur ársins (af 365). Það þýðir með öðrum orðum að þetta ár notar mannkynið þrjúhundruðsextíuogfimm tvöhundruðogsjötíustu hluta af því sem jörðin gefur af sér á árinu, samkvæmt útreikningum Global Footprint Network. Þetta má orða þannig að mannkynið þurfi 365/270 = 1,35 jarðir til að framfleyta sér eins og staðan er í dag. Það er vesen, því að við höfum jú bara eina jörð – og eftir því sem best er vitað stendur ekki til að þeim fjölgi.

Nú er eðlilegt að spurt sé: Hvar fáum við þessar 0,35 jarðir sem vantar upp á? Svarið er einfalt: Þetta tökum við af höfuðstólnum, svo sem úr olíu og öðrum jarðefnum sem við höfum nurlað saman á milljónum ára, ef svo má að orði komast. Og við tökum þetta líka úr andrúmslofti og vatni, sem hafa kannski tekið við 35% meiri úrgangi en þau ráða við á einu ári, og úr jarðvegi og regnskógum, sem hafa kannski verið skert um 35% umfram það sem þau þola á einu ári.

Það er alveg hægt að ganga á innstæður eða lifa á yfirdrætti, en bara í tiltekinn tíma. Þetta gengur ekki svona til lengdar. Þar gildir það sama í bankanum og í náttúrunni. Að endingu kemur að skuldadögum.

Neyslumælir mannkyns 2011. (Af heimasíðu Global Footprint Network)

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | 1 Comment »

Ég ætla ekki í búðina í dag til að fræðast um erfabreytt matvæli með lestri innihaldslýsinga. Í fyrradag, daginn áður en ég skrifaði bloggpistilinn um merkingar erfðabreyttra matvæla, tók nefnilega gildi reglugerð nr. 811/2011 um breytingu á reglugerð nr. 1038/2010 um merkingu og rekjanleika erfðabreyttra matvæla og erfðabreytts fóðurs, þess efnis að gildistöku ákvæðanna um merkingu matvæla sé frestað til 1. janúar 2012. Fram að þeim tíma mun ég því halda áfram að búa í því ríki Evrópu sem stendur sig verst í að upplýsa neytendur um erfðabreytt efni í matvælum!

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | 1 Comment »