Bloggsíða Stefáns Gíslasonar

Í hvert sinn sem eldfjall gýs, gýs líka upp umræða um það hvort tilburðir til umhverfisverndar séu ekki gagnslausir í samanburði við þau miklu neikvæðu áhrif sem eldspúandi fjöll hafa á umhverfið. Svarið við þessu er einfalt: Umhverfisvernd snýst eingöngu um að draga úr neikvæðum áhrifum mannkynsins á umhverfi sitt. Sú viðleitni er jafn nauðsynleg hvað sem gengur á í náttúrunni.

Eldfjöll hafa gosið frá örófi alda og um það ráðum við engu. Það er bara þau neikvæðu áhrif sem við orsökum sjálf sem við getum dregið úr. Náttúran þolir neikvæð áhrif eldgosa, en við höfum enga tryggingu fyrir því að hún þoli neikvæð áhrif eldgosa og neikvæð áhrif af athöfnum mannkynsins í ofanálag.

Ef menn vilja endilega ræða þetta í einhverju loftslagssamhengi, þá má reyndar benda á að ef eitthvað er, þá draga eldgos úr þeirri hnattrænu hlýnun sem við stuðlum að á degi hverjum með losun koltvísýrings og annarra gróðurhúsalofttegunda.

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Leave a comment »

Upp er komin áhugaverð staða í Vestmannaeyjum eftir að Umhverfisstofnun ákvað í gær að beita sorporkustöðina í eyjunum 50 þúsund króna dagsektum frá og með 1. júní nk. þar til mengunarvörnum hefur verið komið í viðeigandi horf. Þessi ákvörðun getur nefnilega „þýtt að bærinn verði að hætta við að kaupa nýja sorpbrennslustöð“, ef marka má það sem haft var eftir Elliða Vignissyni bæjarstjóra í frétt RÚV í morgun.

Þvingunarúrræði eru alltaf óþægileg fyrir þann sem fyrir þeim verður. Til þess eru þau. Og hvað átti Umhverfisstofnun annars að gera í stöðunni? Eins og fram kemur á heimasíðu stofnunarinnar hafa „mælingar á útblæstri sem gerðar hafa verið árin 2004, 2005, 2007, 2008, 2009 og 2010 […] allar sýnt niðurstöður þar sem rykmagn í útblæstri sorporkustöðvarinnar er allt að þrefalt það magn sem tilgreint er sem hámark  losunar  í starfsleyfi“. Öll þessi ár hefur verið farið fram á úrbætur, en enn er staðan nánast óbreytt. Á Umhverfisstofnun þá bara að halda áfram um ókomna tíð að senda áminningarbréf og halda samráðsfundi – og láta svo eins og ekkert sé þess á milli? Er það ekki einmitt slíkt verklag sem menn eru loksins búnir að átta sig á að dugar ekki?

Í Vestmannaeyjum búa rúmlega 4.000 manns. Ég tel fremur ólíklegt að rekstur fullkominnar sorpbrennslustöðvar sé fjárhagslega hagkvæmur fyrir svo fámenna byggð, en að vísu skiptir varmaorkan líka máli í þessu tilviki. En hvað sem fjárhagslegri hagkvæmni líður, þá er býsna langsótt að skella skuldinni á Umhverfisstofnun, nema kannski ef stofnunin hefði leyft næstu 7 árum að líða áreitislausum, að frátöldum áminningarbréfum sem eru jafn árviss og jólakort.

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Leave a comment »

Á skömmum tíma hafa tvö alvarleg mengunarmál verið á hvers manns vörum hérlendis, annars vegar díoxínmengun frá sorpbrennslu Funa á Ísafirði og hins vegar óhóflegur styrkur vítissóda í frárennsli aflþynnuverksmiðju Becromal á Krossanesi við Eyjafjörð. Á þessum málum eru margar hliðar, og í þessum pistli verður velt vöngum yfir nokkrum þeirra.

Ólík efni
Efnin vítissódi og díoxín eiga fátt sameiginlegt nema það að vera mjög eitruð. Hins vegar koma eituráhrifin fram með afar ólíkum hætti.

Vítissódi er mjög ætandi við snertingu. Lífvera sem kemst í snertingu við sterka vítissódalausn sleppur í besta falli með sár, en deyr mjög fljótt ef lausnin dreifist á stóran hluta lífverunnar eða kemst í mikilvæg líffæri, t.d. tálkn fiska. Ef lífveran sleppur lifandi og sárin gróa er líklegt að hún beri lítinn varanlegan skaða af. Áhrif díoxíns koma hins vegar fram á löngum tíma. Díoxín í hættulegu magni getur leynst í umhverfinu án nokkurra sýnilegra ummerkja, og örlítið magn getur valdið verulegum skaða, sem kemur oftast fram löngu eftir að díoxín berst í viðkomandi lífveru, jafnvel áratugum síðar. Vítissódi leysist mjög auðveldlega í vatni, og lausnin þynnist samstundis og hreinu vatni er bætt við hana. Díoxín er hins vegar fituleysanlegt, en leysist ekki upp í vatni. Berist díoxín í lífverur safnast það upp í feitustu vefjum þeirra, svo sem í lifur, og helst þar árum eða áratugum saman, enda brotnar efnið seint eða ekki niður og skolast ekki út. Díoxín er með öðrum orðum þrávirkt efni.

Af þessum einfalda samanburði er augljóst að díoxín er mun erfiðara í meðförum en vítissódi, þar sem nær útilokað er að losna við efnið þar sem það hefur á annað borð safnast fyrir. Brennsla við hátt hitastig er nær eina trygga leiðin, en slíkum aðferðum er augljóslega ekki hægt að beita þegar lifandi verur eiga í hlut. Vítissódi skolast hins vegar auðveldlega burt með vatni, auk þess sem skaðleg áhrif verða að engu ef sýru er bætt við lausnina. Í raun virkar saltsýra best af öllum sýrum í þessu tilliti, því að sé saltsýrulausn blandað við vítissódalausn í nákvæmlega réttum hlutföllum verður ekkert eftir nema vatn og matarsalt. Hins vegar er saltsýran engu mildari en vítissódinn ein og sér.

Mælingar og eftirlit með díoxínmengun er mun erfiðara, flóknara og dýrara heldur en mælingar og eftirlit með vítissódamengun. Þegar um díoxín er að ræða þarf flóknar mæliaðferðir og tækjabúnað, enda snýst málið þá jafnvel um að greina billjónustuhluta úr grammi. Hins vegar er hægt að fá sæmilega vísbendingu um vítissódamengun á augabragði með því að dýfa ódýrum strimli í viðkomandi lausn. Reyndar er þá ekki verið að mæla vítissódann sem slíkan, heldur sýrustigið eða pH-gildið. Sterk vítissódalausn er mjög basísk, eða hefur með öðrum orðum hátt pH-gildi. Á þeim skala er 14 fræðilegt hámark. Vatnslausn með pH=14 er með öðrum orðum það basískasta sem til er. Lausn með pH=7 er hlutlaus (t.d. hreint vatn), en lausn með lægra pH-gildi er súr. Talan 0 er lægsta gildið sem er fræðilega mögulegt.

Í fréttum af vítissódamenguninni frá verksmiðju Becromal hefur komið fram að hæsta pH-gildið sem mælst hefur í frárennslinu hafi verið um 12. Slík lausn er afar basísk og þar með mjög ætandi. pH-skalinn er lógaritmískur. Það þýðir t.d. að tiltekin vatnslausn með pH=12 er tífalt basískari en lausn með pH=11. Þetta mætti líka orða svo að ef 500 lítra lausn með pH=12 er þynnt með 5.000 lítrum af vatni ætti pH-gildið að vera komið niður í u.þ.b. 11. Í stuttu máli: pH-gildið lækkar um einn í hvert sinn sem vatnsmagnið er tífaldað, þ.e. þar til maður nálgast pH=7. Þessi einfaldi útreikningur gefur lauslega hugmynd um hversu mikinn sjó þarf til að lækka pH-gildi tiltekinnar basískrar lausnar í fráveitu niður í eitthvert æskilegt gildi.

Eins og ráða má af framangreindu getur pH-gildi í sjó fljótt verið komið niður undir einhver tiltekin eðlileg mörk, þó að mjög basískur vökvi renni úr tilteknu frárennsli, þ.e.a.s. ef straumar og aðrar aðstæður eru þannig að vökvinn blandist sjónum hratt og ef magn vökvans er ekki þeim mun meira. Því má geta sér þess til að lífverur sem staddar eru nálægt frárennsli þegar slíkum vökva er sleppt út verði fyrir mjög miklum skaða eða drepist á augabragði, en að nokkrum sekúndum síðar eða nokkrum metrum utar gæti pH-gildið hins vegar verið komið niður fyrir hættumörk. Í tilfelli Becromal má því telja frekar líklegt að mælingar sem gerðar voru í sjó um síðustu helgina hafi ekki sýnt nein veruleg frávik frá náttúrulegu pH-gildi sjávar (sem er nálægt 8). Að vísu er rétt að hafa í huga í þessu sambandi að margar sjávarlífverur eru afar viðkvæmar fyrir breytingum á sýrustigi. Frávik sem varir í skamman tíma getur því reynst mjög skaðlegt, þó að ekkert mælist á sama svæði skömmu síðar.

Það eina sem þarf að gera til að koma í veg fyrir vítissódamengun frá tiltekinni starfsemi þar sem sódi er notaður, er að hlutleysa fráveituvatnið með hæfilegu magni af sýru áður en því er sleppt út. Sem fyrr segir hentar saltsýra best til þessara nota. Þessi mengunarvarnaraðferð er í raun eins tæknilega auðveld og hægt er að hugsa sér, en auðvitað kallar hún á einhvers konar sjálfvirka skömmtun til að sýrumagnið sé ávallt hæfilegt miðað við magn og styrk sódalausnarinnar. Þó að þetta sé tæknilega einfalt er það því ekki alveg ókeypis. Tryggasta aðferðin er líklega að láta fráveituvatnið standa um stund í jöfnunartönkum þar sem sýru er bætt út í. Sírennsli er mun erfiðara að höndla hvað þetta varðar.

Þáttur stjórnvalda
Í grófum dráttum má segja að hlutverk stjórnvalda í mengunarmálum sé tvíþætt; annars vegar að ákveða leikreglurnar og hins vegar að sjá til þess að þeim sé fylgt. Leikreglurnar eru tilgreindar í lögum, reglugerðum sem byggja á lögunum og starfsleyfum sem gefin eru út á grundvelli laga og reglugerða. Alþingi setur lögin, í reynd oftast til að uppfylla kröfur sem Ísland hefur undirgengist með aðild sinni að Evrópska efnahagssvæðinu. Umhverfisráðuneytið gegnir lykilhlutverki í undirbúningi lagasetningar, og umhverfisráðherra gefur síðan út viðeigandi reglugerðir. Það kemur hins vegar í hlut Umhverfisstofnunar að gefa út starfsleyfi fyrir starfsemi sem getur haft mengun í för með sér, þ.e.a.s. þegar um stærri fyrirtæki er að ræða. Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga gefur hins vegar út sambærileg starfsemi vegna umfangsminni rekstrar. Í raun og veru ætti kannski frekar að tala um mengunarleyfi en starfsleyfi, því að starfsleyfið felur í sér leyfi til handa viðkomandi fyrirtæki til að sleppa mengandi efnum út í umhverfið, en þó aðeins upp að þeim mörkum sem tilgreind eru í starfsleyfinu og byggjast yfirleitt, eða ættu að byggjast, á evrópskri fyrirmynd. Sá sem gefur út starfsleyfið sér líka um eftirlitið. Gerð er krafa um ákveðnar mengunarmælingar í samræmi við eðli og umfang starfseminnar, niðurstöðum um þetta þarf að skila til eftirlitsaðilans og hann á að grípa til aðgerða ef kröfum starfsleyfis um mælingar er ekki fylgt eða ef niðurstöður mælingar lenda utan leyfilegra marka.

Þegar frammistaða stjórnvalda er skoðuð, annars vegar í díoxínmálinu og hins vegar í vítissódamálinu, kemur nokkuð ólík niðurstaða í ljós. Í díoxínmálinu má segja að regluverkið hafi brugðist öðru fremur. Þar höfðu Íslendingar af einhverjum ástæðum herjað út tímabundna undanþágu frá Evrópuregluverkinu, sem leiddi m.a. til þess að í starfsleyfi fyrir sorpbrennsluna Funa á Ísafirði (sem þetta mál snerist upphaflega um), voru engin losunarmörk fyrir díoxín. Þar stóð bara að mæla skyldi styrk díoxíns einu sinni fyrir tiltekinn tíma. Þetta var gert, en engum bar svo sem skylda til að gera neitt með niðurstöðuna hver sem hún yrði. Í vítissódamálinu virðist regluverkið hins vegar vera í lagi, en þar vantaði eftirlit og eftirfylgni. Að vísu skilst mér að einhverjar athugasemdir hafi verið gerðar við forsvarsmenn Becromal, en fljótt á litið var fyrirtækinu sýndur allt of mikill sveigjanleiki þegar haft er í huga hversu einfalt hlýtur að hafa verið að bæta úr. Málið var sem fyrr segir alls ekki neitt flókið tæknilega, þó að auðvitað kosti allt einhverja peninga.

Þáttur rekstraraðila (framleiðanda)
Þegar frammistaða rekstraraðila er skoðuð, annars vegar frammistaða Ísafjarðarbæjar í díoxínmálinu og hins vegar frammistaða Becromal í vítissódamálinu, kemur líka býsna ólík niðurstaða í ljós. Ísafjarðarbæ bar sem sagt ekki að gera eitt né neitt í framhaldi af þessari einu díoxínmælingu sem gerð var á sínum tíma. Auk heldur má telja ólíklegt að þar hafi verið til staðar þekking sem þurfti til að túlka tölur um styrk díoxíns í útblásturslofti, þar sem þær hafa í þokkabót líklega verið birtar í einhverri skýrslu innan um haug af öðrum tölum um óskyld mál, án þess að vakin væri athygli á þeim sérstaklega. Því má telja líklegt að forsvarsmenn sveitarfélagsins hafi ekki haft neinar forsendur til að átta sig á að grípa þyrfti til aðgerða. Reyndar er vitað að Ísafjarðarbær gerði lítið með aðfinnslur Umhverfisstofnunar vegna reksturs stöðvarinnar, en þær aðfinnslur snerust ekki um díoxín og eru því ekki til umræðu hér. Becromal fær lægri einkunn hvað þetta varðar. Þar hlýtur öll nauðsynleg þekking að hafa verið til staðar, enda verksmiðjan væntanlega rekin af fólki sem þekkir þessa tilteknu starfsemi frá öllum hliðum. Auk heldur var stöðugt fylgst með pH-gildi í frárennsli – og menn vissu vel að það var stundum langt fyrir ofan viðmiðunarmörk. Samt var ekkert gert í málinu, væntanlega vegna þess að ekki var rekið eftir því af eftirlitsaðilanum, sem er þó í besta falli fremur léleg afsökun í tilviki sem þessu. Í þokkabót var látið í það skína að unnið hefði verið að lausn málsins um langa hríð, enda erfitt í nýjum rekstri að hitta á réttu blönduna. En um leið og málið var komið í hámæli var svo að skilja að hægt væri að kippa því í lag á tveimur dögum sem áður var búið að kljást við í marga mánuði. Af þeim upplýsingum sem fyrir liggja verður þannig varla annað séð en að forsvarsmenn Becromal hafi dregið lappirnar í úrbótunum gegn betri vitund.

Þáttur kaupenda
Kaupendur vöru og þjónustu eru í reynd þeir sem hafa eða geta haft mest áhrif á það hvernig staðið er að framleiðslu vörunnar eða þjónustunnar. Í þeim tilvikum sem hér um ræðir er þáttur kaupendanna þó að öllum líkindum léttvægur.

Þáttur fjölmiðla
Fjölmiðlar geta haft mikil áhrif á það hvernig rekstraraðilar haga umhverfismálum í starfsemi sinni. En til þess þurfa fjölmiðlar að vera vakandi og hafa fjárhagslega og faglega burði til að fara dýpra í mál en svo að endurbirta fréttatilkynningar án nokkurrar gagnrýnnar skoðunar. Fjölmiðlarnir þurfa líka að vera nógu óháðir til að birting óþægilegra staðreynda sé ekki líkleg til að valda þeim verulegu tjóni eða ógna starfsöryggi eða öðru öryggi þeirra sem þar vinna. Þau mál sem hér um ræðir benda til að íslenskir fjölmiðlar séu að styrkjast. Fréttablaðið sýndi t.d. díoxínmálinu mikinn áhuga, aflaði mikilvægra gagna og átti stóran þátt í að koma af stað gagnrýnni umræðu. Fleiri fjölmiðlar komu þar einnig við sögu. Í vítissódamálinu átti Kastljós RÚV beinlínis upptökin að umræðunni. Þessir fjölmiðlar eiga hrós skilið fyrir aðkomu sína!

Þáttur almennings og frjálsra félagasamtaka
Fólkið í landinu ræður nokkurn veginn því sem það vill ráða, einfaldlega vegna þess að fólkið í landinu er jafnframt kjósendur og neytendur. Umræðan um díoxínmálið á Ísafirði og vítissódamálið í Eyjafirði hefði ekki komist á skrið nema vegna þess að fólkinu í landinu er ekki sama hvernig gengið er um umhverfi þess. Umræðan ber þess vitni að umhverfisvitund almennings fer vaxandi. Fólk lætur sig þessi mál miklu varða, og að sjálfsögðu ræður áhugi almennings miklu um það hvernig fjölmiðlar nálgast mál sem þessi. Aðkoma almennings mun enn styrkjast þegar ákvæði Árósasamningsins verða að fullu komin inn í íslenskt regluverk. Þar er m.a. kveðið á um rétt almennings til umhverfisupplýsinga og um rétt til að teljast formlegur aðili að umhverfismálum, sem felur m.a. í sér auknar kæruheimildir.

Niðurstöður og ályktanir
Að öllum líkindum eru díoxínmálið á Ísafirði og vítissódamálið í Eyjafirði ekkert öðruvísi en ýmis önnur mál sem komið hafa upp á liðnum árum. Það eru miklu frekar viðbrögðin sem eru öðruvísi. Fólki eru ekki lengur sama. Aukin umhverfisvitund almennings skapar þrýsting á stjórnvöld að efla eftirlit með starfsemi fyrirtækja. Og áhugi almennings á umhverfismálum gerir það að verkum að fjölmiðlar sinna þessum málaflokki mun betur en áður.

Almenningur og fjölmiðlar eru komin skrefi á undan stjórnvöldum, eins og sést í báðum þessum málum. Díoxínmengunin á Ísafirði komst í hámæli vegna þess að Mjólkursamsalan, sem átti engan hlut að máli, lét gera mælingar á díoxíni í mjólk til að bregðast við áhyggjum almennings. Og vítissódinn í Eyjafirði var á allra vörum eftir að Kastljós RÚV skoðaði málið að eigin frumkvæði, væntanlega eftir að hafa fengið ábendingar frá fólki sem vissi hvað var þarna á seyði. Í báðum tilvikum voru stjórnvöld heldur sein að grípa inn í, því að í báðum tilvikum mátti þeim vera ljóst að aðgerða væri þörf. En stjórnvöldum var viss vorkunn, því að annars vegar voru gloppur í regluverkinu og hins vegar hefur stofnanamenning á Íslandi einkennst af mikilli lagahyggju, þar sem ekki tíðkast að bregðast við neinu sem er ekki beinlínis í blóra við regluverkið, jafnvel þótt aðgerðarleysið gangi gegn tilgangi þess eða markmiðum.

Rekstraraðilarnir koma ekki vel út úr þessum málum, sérstaklega ekki Becromal. En rekstraraðilar eru í eðli sínu svolítið eins og börn, sem fara yfirleitt jafn langt og þau komast upp með. Ef aga og aðhald skortir getur margt farið úrskeiðis. Hitt er svo annað, að ólíkt börnum þurfa rekstraraðilar að huga að ímynd sinni. Það getur tekið langan tíma og kostað talsverða fjármuni að lagfæra laskaða ímynd. Góður orðstír er ekki eini orðstírinn sem lifir lengi.

Á sama hátt og óheppileg uppátæki óþekkra barna verða foreldrum oft hvatning til að skoða betur en áður hvað börnin hafast að á öðrum sviðum, hlýtur sú hugsun að læðast að manni að e.t.v. hafi Becromal sýnt af sér kæruleysi í umgengni sinni við fleira en vítissóda.  Hjá fyrirtækinu er t.d. geymt og meðhöndlað mikið magn (tugir tonna) af efnum á borð við saltsýru, fosfórsýru, ammoníumhýdróxíð og bórsýru, auk nokkurs magns af kvikasilfri. Væntanlega hefur verið gert ítarlegt áhættumat og viðbragðsáætlun vegna þessara efna, en atburðir síðustu vikna gefa þó tilefni til að fara vandlega yfir þessi mál.

Síðustu daga hefur verið töluvert um það rætt hvort rétt sé að tilkynna rekstraraðilum fyrirfram um heimsóknir eftirlitsaðila, eða hvort slíkar heimsóknir ættu að vera óundirbúnar. Að mínu mati er hvort tveggja bráðnauðsynlegt. Það gefur auga leið að eftirlitsaðilinn þarf að hitta lykilfólk á staðnum reglulega til að fara yfir stöðu mála, skiptast á upplýsingum, fara yfir það sem gert hefur verið frá síðustu heimsókn o.s.frv. Þess vegna eru undirbúnar heimsóknir nauðsynlegar. Óundirbúnar heimsóknir geta ekki komið í staðinn, en þær eru nauðsynleg viðbót, sem líklega hefur verið vanrækt. Hugsanlega stafar sú vanræksla, ef nota má það orð, m.a. af fjárskorti, því að auðvitað kostar gott eftirlit töluverða peninga. Eftirlitið er fjármagnað með eftirlitsgjöldum, og eðlilega vilja rekstraraðilar halda slíkum kostnaði í lágmarki. Há eftirlitsgjöld kalla á umræðu um svokallaðan „eftirlitsiðnað“, sem hljómar nánast sem blótsyrði í munni sumra rekstraraðila. Ef til vill hefur þessi „eftirlitsiðnaður“ haldið of þétt að sér höndum til að losna við neikvæða umræðu. En væri þá ekki möguleiki að innleiða nýjan gjaldstofn til að standa undir kostnaði við aukið óundirbúið eftirlit, í stað þess að hækka eftirlitsgjöldin? Þessi gjaldstofn gæti t.d. heitið „dagsektir“, sem beitt væri af einurð og festu í þeim tilvikum þar sem óundirbúna eftirlitið leiðir í ljós veruleg frávik af hálfu rekstraraðila.

Lokaorð
Ætli agi og aðhald séu ekki einmitt lykilorðin í þessum málum? Bæði þessi mál eru birtingarform þess agaleysis sem einkenndi íslenskt þjóðfélag á árunum fyrir hrun – og er fjarri því úr sögunni enn. Það er gott að fá þessi mál upp á yfirborðið núna, vegna þess að þau hjálpa okkur til að velja leiðina fram á veginn. Stjórnvöld sváfu vissulega á verðinum, en nú hafa þau brugðist vel við. Það endurspeglast m.a. í skjótum og markvissum viðbrögðum Umhverfisstofnunar eftir að umrædd mál komust í hámæli, og einnig í vinnu umhverfisráðuneytisins við endurbætur á regluverkinu, sem reyndar var komin á góðan skrið áður en þessi mál komu upp. Innleiðing Árósasamningsins er gott dæmi um þessa vinnu. Vissulega hefði þetta átt að vera búið fyrir löngu, en fortíðin er liðin og henni verður ekki breytt.

Við höfum fengið mörg tækifæri til að læra af reynslunni. Sá lærdómur hefur gengið hægt, en nú sjást merki um breytingar þar á. Því ber að fagna!

(Hægt er að fræðast meira um aflþynnuverksmiðju Becromal á Krossanesi í úrskurðum Skipulagsstofnunar um matsskyldu, dags. 18. mars 2008  og 13. maí 2009).

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | 1 Comment »

Alveg finnst mér magnað hversu fljótt gleymskan breiðist yfir gengna tíð! Ég var nefnilega rétt í þessu að lesa frétt á vef RÚV þess efnis að stjórnvöld í Þýskalandi ætli kannski að fresta ákvörðun um að framlengja starfsemi í þarlendum kjarnorkuverum í ljósi atburðanna í Japan undanfarna daga. Voru menn sem sagt búnir að gleyma að rekstri kjarnorkuvera fylgir svolítil áhætta á kjarnorkuslysum!?

Kjarnorkuver eru ekkert hættulegri núna en þau voru í gær eða í fyrra, hvað sem atburðum í Japan líður. Svona atburðir verða einfaldlega annað slagið, jafnvel oftar en einu sinni á hverri mannsævi. Ég held t.d. að fáir þjóðarleiðtogar séu svo ungir að þeir muni ekki eftir slysinu í Chernobyl 1986. Það er bara eins og menn muni ekki neitt! Vissulega var verið í Chernobyl gamalt og úrelt, en áhættan í kjarnorkunni leynist ekki bara í slíkum verum.

Ég er sem sagt alveg gáttaður á minnisleysinu! Og í tilefni fréttarinnar á vef RÚV finnst mér allt í lagi að rifja upp eftirfarandi klausu úr bloggpistli sem ég skrifaði 20. apríl 2009: „En ef ég á að rýna í framtíðina, þá tel ég augljóst að frekari þróun kjarnorku (alla vega kjarnaklofnunar) til orkuvinnslu muni stöðvast mjög skyndilega innan fárra ára, nefnilega við næsta stóra kjarnorkuslys. Slík slys verða nefnilega fyrr eða síðar. […] [T]íminn sem liðinn er frá slysinu í Chernobyl 1986 er orðinn nógu langur til að óttinn sé farinn að gufa upp úr minninu. Næsta slys mun endurræsa þennan ótta“.

Ég vona svo sannarlega að atbuðir þessara daga í Japan verði ekki flokkaðir sem „stórt kjarnorkuslys“. En slík slys munu verða. Og ég býst við að tíðni þeirra verði í réttu hlutfalli við minnisleysi stjórnmálamanna og almennings.

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Leave a comment »

Spánarsnigill (Arion lusitanicus). Ljósmynd http://www.nobanis.org, Hans Erik Svart

Á síðustu vikum hefur verið togast dálítið á um drög að frumvarpi til laga um breytingar á náttúruverndarlögum, sérstaklega þær greinar sem lagt er til að komi í stað 41. greinar núgildandi laga. Í þessum nýju greinum eru settar fram skýrari reglur en áður um innflutning lifandi framandi lífvera og um dreifingu lifandi lífvera. Tilgangurinn er að draga úr hættu á tjóni á lífríki Íslands af völdum framandi lífvera.

Ég hef ekki haft tök á að fylgjast nákvæmlega með umræðunni um frumvarpsdrögin, en tilsýndar sýnast mér þeir sem tekið hafa til máls skiptast í tvær fylkingar; annars vegar hóp skógræktar- og garðræktarfólks sem telur of langt gengið í takmörkun og eftirliti með innflutningi og dreifingu lífvera – og hins vegar vistfræðinga sem leggja áherslu á varúðina, enda hafi ágengar lífverur víða valdið miklu tjóni.

Ég er talsmaður varúðarinnar, enda er varúðin hornsteinninn í hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar, þeirrar hugmyndafræði sem vill að látið sé af “hinum gamla húsgangshætti, að hugsa eingöngu um stundarhaginn, nokkra aura í svipinn, en láta sér standa á sama hvort gerður er stór skaði öldum og óbornum”, svo vitnað sé í orð Þorvaldar Thoroddsen frá 1894. Þess vegna tek ég undir orð vistfræðinga sem hvetja til þess að varúðarákvæðin í náttúruverndarlögunum séu styrkt.

Máli sínu til stuðnings benda vistfræðingarnir á útreikninga sem gerðir hafa verið á tjóni af völdum ágengra tegunda. Mér finnst þörf á að hnykkja enn frekar á þessu atriði, því að tjón af þessu tagi kemur oftast fram löngu eftir að flutningur lífverunnar á sér stað. Þannig er líklegt að á síðustu áratugum höfum við í ógáti (varúðarleysi) stofnað til skuldar sem er hvergi skráð og kemur ekki á gjalddaga fyrr en að okkur gengnum. Þekkt tjón af völdum ágengra tegunda stafar líklega fyrst og fremst af flutningi tegunda á fyrri hluta 20. aldar, en áhrif af flutningum síðari tíma eiga að miklu leyti eftir að koma fram. Endanlegt tjón af því sem þegar hefur gerst gæti því orðið langt umfram þau 5% af landsframleiðslu, sem nefnd hafa verið í þessu sambandi.

Vangaveltur mínar hér að framan um skuldina sem enn hefur ekki verið bókuð, eru byggðar á grein eftir Franz Essl, Stefan Dullinger, Wolfgang Rabitscha og 10 aðra vísindamenn, sem birtist 4. janúar sl. í Proceedings of the National Academy of Sciences. Meginniðurstaða greinarinnar er að áhrif ágengra tegunda í Evrópu nú um stundir séu fremur afleiðing mannlegra athafna á árunum kringum 1900, en athafna um nýliðin aldamót. Innflutningur framandi tegunda hafi aukist mjög á síðustu 50-60 árum, og líklega muni áhrif þeirra flutninga ekki koma fram að fullu fyrr en að nokkrum áratugum liðnum. Þannig sé í raun þegar búið að stofna til skuldar sem kynslóðir framtíðar munu þurfa að kljást við.

Umrædd grein felur í sér áminningu til þeirra sem fjalla um flutning framandi tegunda um að gæta enn betur að sér en gert hefur verið. Líklega er ástæða til að skerpa varnarákvæðin í frumvarpsdrögunum enn frekar ef eitthvað er, enda hvetja greinarhöfundar einmitt til breytinga í þá átt í ljósi niðurstaðna sinna.

(Aðalheimild: Franz Essl, Stefan Dullinger, Wolfgang Rabitscha, et al. (2011). Socioeconomic legacy yields an invasion debt. Proceedings of the National Academy of Sciences. 108:203-207).

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Leave a comment »

Í umræðu síðustu daga um útiræktun erfðabreyttra lífvera hefur mönnum orðið tíðrætt um áhættuna, enda eðlilegt að menn velti henni fyrir sér. Ég fæ hins vegar ekki betur séð (eða heyrt) en að þarna séu menn í raun og veru að tala um líkur en ekki áhættu. Þetta er ekki það sama, a.m.k. ekki þegar rætt er um áhættumat.

Þegar meta á áhættu sem fylgir einhverri tiltekinni aðgerð eða ástandi, þarf að skoða tvennt; annars vegar líkurnar á að tjón verði og hins vegar stærð (fjárhæð) tjónsins. Margfeldi þessara tveggja þátta segir til um áhættuna. Mjög ólíklegur atburður getur þannig falið í sér verulega áhættu ef afleiðingar atburðarins eru gríðarlegar. Setja má þetta fram í einfaldri jöfnu:

Á = L x T

þar sem Á stendur fyrir áhættu, L fyrir líkur og T fyrir tjón. (Á ensku lítur þetta svona út: R(risk) = p(probability) x L(loss)).

Í umræðu síðustu daga hafa menn rætt töluvert um líkurnar á tjóni, og flestir eru sammála um að þær séu mjög litlar, en samt ekki engar. Hins vegar hef ég ekki heyrt minnst orði á mögulega stærð (fjárhæð) tjóns. Það er marklaust að tala um áhættu nema hafa hugmynd um hversu stórt tjónið kynni að verða. Það er með öðrum orðum marklaust að tala bara um líkurnar.

Tryggingafélög byggja tilveru sína á áhættumati. Það þarf því ekki að koma á óvart að eftir því sem ég best veit hefur ekkert tryggingarfélag í heiminum treyst sér til að selja tryggingu gegn tjóni sem kann að verða vegna útiræktunar erfðabreyttra lífvera. Menn geta hugsanlega komist að einhverri niðurstöðu um núll komma eitthvað prósent líkur, en óvissan um stærð tjónsins kemur í veg fyrir að hægt sé að meta áhættuna með nægri vissu til að tryggingarfélög hafi áhuga á viðskiptunum.

Tölum um allan pakkann, ekki bara líkurnar!

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Leave a comment »