• Heimsóknir

    • 127.262 hits
  • mars 2026
    S M F V F F S
    1234567
    891011121314
    15161718192021
    22232425262728
    293031  

  • Nýlegar færslur

  • Færslusafn

Ólögleg fosföt í saltfiski

Posted on 16.9.2010 by stefangisla

Saltfiskur - mynd af heimasíðu RÚVÍ kvöld var sagt frá því í útvarps- og sjónvarpsfréttum RÚV að öllum starfsmönnum fiskverkunar Karls Sveinssonar á Borgarfirði eystri hefði verið sagt upp störfum í dag. Ástæðan kvað einkum vera sú að saltfiskur frá Karli væri ekki lengur samkeppnishæfur í útflutningi, þar sem hann hafi ekki viljað sprauta fiskinn með hvítunarefni, eins og aðrir íslenskir saltfiskverkendur hafi gert síðustu ár, þrátt fyrir að notkun efnisins sé bönnuð í saltfiskvinnslu. Mér þykir þetta mál einkar athyglisvert, hvernig sem á það er litið, og ætla að velta upp nokkrum hliðum þess í þessum pistli.

Hvaða efni er þetta?
Hvítunarefnið sem um ræðir er fjölfosfat (e: polyphosphate) sem selt er undir nafninu Carnal, (líklega Carnal 2110). Eftir því sem ég kemst næst er þar um að ræða natríumkalíumfjölfosfat, þ.e.a.s. efnasamband sem sett er saman úr natríum- og kalíumfosfötum með fleiri en þrjá fosfathópa í hverri sameind.

Til hvers er efnið notað?
Eins og fyrr segir er umræddu efni sprautað í fisk til að gera hann hvítari. Efnið hefur fyrst og fremst áhrif á yfirborð fisksins, en breytir sem slíkt ekki gæðum hans eða bragði. Það gerir yfirborð fisksins sleipara, sem getur auðveldað pökkun og aðra meðhöndlun. Auk þess dregur það úr útstreymi vatns. Sem slíkt þykir það eftirsóknarvert í fiskvinnslu, sérstaklega þegar unnið er úr lélegu hráefni. Lélegt hráefni heldur nefnilega ekki eins vel í sér vatni og ferskt og gott hráefni. Þetta þýðir m.a. að fiskafurðir úr lélegu hráefni verða enn ótútlegri en ella vegna vökvans sem lekur úr fiskinum og safnast í umbúðirnar. Fjölfosföt gera ekki lélegar fiskafurðir betri, en þau láta þær líta betur út.

Færri grömm af fiski í kílóinu!
Sem fyrr segir draga fjölfosföt úr útstreymi vatns úr fiski, sérstaklega lélegum fiski. Með því að nota þessi efni í fiskvinnslu fæst því eilítið þyngri afurð en ella. Í raun er þar verið að villa um fyrir kaupandanum hvort sem það er viljandi eða óviljandi, því að hvert meðhöndlað fiskstykki vegur þá þyngra en sambærilegt ómeðhöndlað stykki. Það eru bara færri grömm af fiski og fleiri grömm af vatni í hverju kílói!

Hver segir að þetta sé bannað?
Í 5. grein reglugerðar nr. 285/2002 um aukefni í matvælum er sett fram eftirfarandi meginregla: “Við tilbúning og framreiðslu matvæla er einungis heimilt að nota þau aukefni sem fram koma í viðauka II (aukefnalisti) og með þeim skilyrðum sem þar koma fram”. Aukefni er í þessu sambandi skilgreind sem “efni sem aukið er í matvæli til þess að hafa áhrif á geymsluþol, lit, lykt, bragð eða aðra eiginleika matvæla, […]. Í fullunninni vöru eru aukefni til staðar að öllu leyti eða að hluta, í breyttri eða óbreyttri mynd”. Fjölfosföt falla undir þessa skilgreiningu, enda virðist ljóst að í þeim tilvikum sem hér um ræðir sé þeim bætt í fiskinn til að hafa áhrif á lit hans (og e.t.v. rakaheldni). Við matvælaframleiðslu eru líka notuð svonefnd “tæknileg hjálparefni”, en það eru “efni sem notuð eru til að ná ákveðnum tæknilegum tilgangi í meðhöndlun eða vinnslu matvæla eða efnisþátta sem notaðir eru við framleiðslu þeirra, án þess að efnunum sé ætlað að koma fyrir eða hafa tæknileg áhrif í fullunninni vöru”. Munurinn á aukefnum annars vegar og tæknilegum hjálparefnum hins vegar skiptir máli í rökræðum um lögmæti efna, eins og síðar verður vikið að.

Og hvað með það?
Í umræddum viðauka II við reglugerð nr. 285/2002 kemur fram að nota megi fjölfosföt í ýmsar matvörur. Þegar 9. kafli viðaukans er skoðaður, en hann fjallar um leyfileg aukefni í fiski og fiskafurðum, kemur í ljós að tiltekin fosföt eru leyfð við tilbúning og framleiðslu á frosnum fiski, þ.m.t. aukefnið E452, (en ég geri ráð fyrir að Carnal falli í þann flokk). Hins vegar eru engin fosföt á skrá yfir leyfð aukefni í ferskum fiski og saltfiski. Það þýðir einfaldlega að í slíkri framleiðslu er notkun þessara efna bönnuð.

Hvers vegna er þetta bannað?
Reglugerð nr. 285/2002 um aukefni í matvælum er sett í samræmi við tilteknar Evróputilskipanir, sem ég ætla ekki að telja upp hér, en eru samviskusamlega tíundaðar í 18. grein reglugerðarinnar. Þar með er í raun búið að svara spurningunni um það hvers vegna þetta sé bannað. Aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu (EES) skyldar okkur einfaldlega til að hafa sambærilegar reglur um þetta og önnur ríki innan EES.

En eru þessi efni hættuleg?
Það getur vel verið að þessi efni séu hvorki skaðleg heilsu né umhverfi, en það skiptir í raun ekki máli í þessu sambandi. Ef menn telja sig geta sýnt fram á skaðleysi efnanna er sjálfsagt hægt að fá regluverki Evrópusambandsins breytt, en þangað til gilda þessar reglur, nema veitt sé sérstök undanþága frá þeim. Svo einfalt er það nú. Samkvæmt upplýsingum frá FAO (Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna) er reyndar ólíklegt að pólyfosföt hafi skaðleg áhrif á heilsu neytenda, þó að reyndar sé ekki hægt að útiloka neitt í því sambandi. Þessi efni skolast að einhverju leyti burt og brotna að mestu niður í einföld fosföt þegar fiskurinn er afvatnaður, eldaður og borðaður. Hitt er svo annað hvort það sé skynsamlegt að nota fosfór til að láta mat líta betur út, sérstaklega þegar haft er í huga að nýtanlegar fosfórbirgðir heimsins munu ganga til þurrðar á næstu áratugum og öldum, með býsna víðtækum afleiðingum fyrir mannskepnuna. En það er svo sem annað mál og efni í aðrar bloggfærslur.

Þáttur Matvælastofnunar
Matvælastofnun (MAST) á að sjá til þess að framleiðendur fylgi reglum um notkun aukefna við framleiðslu matvæla. Karl Sveinsson hefur bent á að þarna hafi MAST brugðist hlutverki sínu. Ekki er annað hægt en taka sterklega undir það sjónarmið. Vanræksla stofnunarinnar er enn meira sláandi þegar haft er í huga að þann 15. júní 2009 birtist frétt á heimasíðu MAST þess efnis að stofnunin hefði “fengið athugasemdir frá Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) er varðar notkun fjölfosfata (polyphosphates) í framleiðslu á saltfiski”. Þar sé sérstaklega “bent á viðauka II, en þar kemur fram hvaða aukefni má nota í fiskafurðir. Ekki er heimilt að nota fjölfosföt í ferskan eða saltaðan fisk, en heimilt er að nota fjölfosföt í frystan fisk og fiskafurðir. Undantekningalaust þá er skylt að merkja aukefni ef þau eru notuð”. Í fréttinni kemur líka fram að Matvælastofnun muni “frá og með 1. september 2009 ganga eftir því að þessi ákvæði séu uppfyllt”. Aðgerðaleysi Matvælastofnunar í þessu máli er því ekki yfirsjón heldur ásetningur gegn betri vitund. Svör starfsmanna við fyrirspurn fréttamanna RÚV í dag bæta ekki úr skák. Þar var viðurkennt að afstaða stofnunarinnar orkaði tvímælis, en “hefði Matvælastofnun gengið harðar fram en systurstofnanir á Norðurlöndunum hefði það geta skaðað íslenskan saltfiskiðnað. Yrði banninu framfylgt yrði íslenskur saltfiskur gulari en annar saltfiskur og ekki eins eftirsóttur”. Auðvitað á stofnunin að fylgja þeim reglum sem henni ber að vinna eftir, hvað sem systurstofnanir á Norðurlöndunum gera. Allt annað er bara fúsk!

SF með í ráðum?
Það vekur athygli að á heimasíðu Samtaka fiskvinnslustöðva (SF) kemur fram að samtökin bjóða upp á námskeið fyrir saltfiskverkendur í samvinnu við Rannsóknarþjónustuna Sýni ehf., þar sem m.a. er tekið fyrir: “Íblöndunarefni; salt og fosföt, eiginleikar og virkni”. Reyndar er ekkert við þetta að athuga, þar sem þarna er fjallað um eiginleika og virkni. Þeir sem starfa í greininni þurfa að sjálfsögðu að kunna skil á þessu. Væntanlega kemur líka fram á námskeiðinu að notkun fosfata sé óheimil í saltfiskvinnslu.

Neytendur plataðir
Eins og fram kom í fyrrnefndri frétt á heimasíðu MAST um aðfinnslur ESA er “skylt að merkja aukefni ef þau eru notuð”. Nú hef ég svo sem ekki kynnt mér hvort íslenskir saltfiskframleiðendur láti þess getið á umbúðum utan um fiskinn að hann innihaldi fosföt, (sem að vísu séu óleyfileg). En ég geri fastlega ráð fyrir að menn þegi yfir því. Sé það rétt til getið er brotið því tvíþætt. Annars vegar felst það í notkun efnanna og hins vegar í ófullnægjandi merkingum. Það getur svo sem vel verið að erlendar saltfiskætur vilji endilega kaupa svolítið af fosfötum og vatni með íslenska saltfiskinum, bara ef fiskurinn er vel hvítur. En það er þá alla vega lágmark að þeim sé sagt hvað þær eru að kaupa, enda “skylt að merkja aukefni”. Karl Sveinsson orðaði það svo í dag að hann hefði ekki viljað “fjárfesta í sprautusöltunarbúnaði fyrir 30 milljónir til þess að brjóta lög og plata saklaust fólk úti í heimi”. Það væri eitthvað sem Íslendingar hefðu víst gert nóg af. Í þessum orðum liggur reyndar að mínu mati enn einn mikilvægur punktur. Allt þetta á nefnilega að mínu mati rætur í því sama agaleysi og óheilindum sem sköpuðu forsendur fyrir hrun efnahagskerfisins.

Eru fosföt kannski bara tæknileg hjálparefni?
Matís ohf. og fleiri aðilar vinna nú að því með styrk frá AVS Rannsóknasjóði í sjávarútvegi að “safna og leggja fram upplýsingar um hvort viðbætt fosfat finnst í útvötnuðum saltfiski sem boðinn er neytendum til sölu í markaðslöndum og eyða þar með óvissu um hvort nota megi fjölfosföt sem tæknileg hjálparefni við verkun á saltfiski”. Markmið verkefnisins er að “tryggja stöðu saltfisks á mörkuðum á Spáni”. Takist að sýna fram á að fosfötin komi ekki fyrir í fullunninni vöru eða hafi tæknileg áhrif í henni, þá er hægt að halda því fram fosfötin séu “tæknileg hjálparefni” en ekki aukefni. Þá væri í raun ekki lengur tilefni til að banna notkun þeirra í saltfiskverkun. En notkun efnanna er augljóslega bönnuð þar til annað kemur í ljós. Og ef efnin gera fiskinn hvítari, hlýtur líka að vera erfitt að halda því fram að þau hafi ekki tæknileg áhrif í fullunninni vöru!

Hvað eiga heiðarlegir framleiðendur að gera?
Fréttirnar frá Borgarfirði eystri í dag minna okkur á, að það er erfitt að vera heiðarlegur í heimi þar sem flestir hafa rangt við. Ein leið út úr þeim vanda er hugsanlega að sækjast eftir alþjóðlegri vottun MSC (Marine Stewardship Council) á veiðar og vinnslu hjá viðkomandi fyrirtæki. Þar með opnast aðgangur að vaxandi og öruggum markaði þar sem greidd eru hærri verð og fúsk er í algjöru lágmarki. Um leið komast menn hjá því að keppa við aðila sem hafa rangt við. Ég get hins vegar ekkert fullyrt um það á þessu stigi hvort þessi leið sé fær í tilviki Karls Sveinssonar. Ég slæ þessu bara fram til umhugsunar.

Lokaorð
Það er erfitt að sætta sig við að þeim sem fylgja reglum sé refsað á meðan aðrir græða á að brjóta reglur og selja vörur með fölsuðu innihaldi – og það undir verndarvæng opinberra stofnana.

Helstu heimildir og frekara lesefni:

Filed under: Heilsa, Sjálfbær þróun, Umhverfismál | 7 Comments »

Plúshús í Åkarp

Posted on 16.9.2010 by stefangisla

Fyrsta „plúshúsið“ í Svíþjóð á ársafmæli um þessar mundir. Reynslan af húsinu hefur verið vonum framar, því að á þessu fyrsta ári var heildarorkunotkunin -1.600 kWst. Húsið framleiddi með öðrum orðum 1.600 kílówattstundum meiri orku en það notaði, þrátt fyrir að síðasti vetur hafi verið óvenju kaldur á þessum slóðum.

Margir kannast sjálfsagt við svonefnd „passívhús“, en þar er yfirleitt um að ræða hús þar sem heildarorkunotkun er að hámarki 120 kWst á fermetra á ári að öllu orkutapi meðtöldu. Svo hafa líka verið byggð „núllhús“ þar sem ekki á að vera þörf fyrir neina aðkeypta orku. En til að standa undir nafni sem „plúshús“ þarf heildarorkunotkunin sem sagt að vera minni en orkan sem framleidd er í húsinu. Plúshús er með öðrum orðum framleiðandi en ekki neytandi.

Þetta fyrsta plúshús í Svíþjóð stendur í bænum Åkarp á Skáni, (sem upphaflega hét Ákaþorp og er einn af þremur viðkomustöðum Strákalestarinnar (Pågatåg) milli Malmö og Lundar). Húsið er 150 fermetrar að flatarmáli, og þar býr Karin Adalberth, doktor í byggingaeðlisfræði, með fjölskyldu sinni. Karin er jafnframt höfundur hússins. Tilgangur hennar með því að byggja þetta hús var ekki síst að ganga úr skugga um hvort hægt væri að nota þá tækni sem þegar er til staðar til að byggja einbýlishús sem framleiðir meiri orku en það notar, en uppfyllir jafnframt allar þær væntingar um útlit, þægindi o.fl. sem almennt eru gerðar til góðra íbúðarhúsa.

Miðpunkturinn í orkubúskap hússins er varmaskiptir sem nýtir varma úr frárennslisvatni og loftræstingu. Sólarrafhlöður og sólfangarar sjá húsinu fyrir meiri hita og raforku, og öll raftæki á heimilinu eru eins sparneytin og kostur er. Innanhúss er líka að finna gifsplötur með vaxkornum sem safna í sig hita á hlýjum dögum og gefa hann frá sér aftur þegar kalt er í veðri. Með þessum búnaði tekst að halda hitastigi inni í húsinu í 20-22°C að jafnaði.

Karin Adalberth gerir sér vonir um að fleiri fylgi í kjölfarið, nú þegar sýnt hefur verið fram á að þetta sé hægt. Enn er líka, að hennar sögn, hægt að þróa tækni og byggingaraðferðir og ná þannig enn betri árangri.

(Þessi færsla er aðallega byggð á grein í Teknik360 í gær. Hægt er að fræðast meira um hús Karinar Adalberth í fréttaþætti á sjónvarpsstöðinni TV4 í Svíþjóð, (umfjöllunin byrjar á u.þ.b. 2:18 mín). Þaðan er myndin hér að neðan einnig fengin að láni).

Plúshúsið í Åkarp, (mynd af TV4)

Filed under: Umhverfismál | Leave a comment »

Svansmerktar fartölvur

Posted on 15.9.2010 by stefangisla

Í gær tvöfaldaðist fjöldi svansmerktra fartölvutegunda á sænskum markaði þegar Lenovo fékk Svaninn á 13 tegundir af fartölvum sínum. Þar með geta sænskir neytendur valið á milli 25 mismunandi gerða af svansmerktum fartölvum, þar af 24 frá Lenovo og 1 frá Fujitsu-Siemens.

Til að fá Svaninn þurfa fartölvur m.a. að uppfylla strangar kröfur um:

  • litla orkunotkun,
  • bann við hættulegustu eldvarnarefnunum,
  • lítinn hávaða og
  • að auvelt sé að uppfæra tölvuna til að auka endingu hennar.

Ég geri ráð fyrir að eitthvað af þessum svansmerktu fartölvum fáist hérlendis, án þess að ég hafi þó kynnt mér málið nýlega. Reyndar er ekki sjálfgefið að tiltekin tölva sé svansmerkt hér, þó að hún sé svansmerkt í Svíþjóð. Best er að spyrja um þetta í búðinni til að taka af allan vafa. Og ef viðkomandi vél er sögð vera svansmerkt, þá er rétt að líta eftir merkinu á tölvunni eða umbúðunum. Sjáist Svanurinn ekki þar var afgreiðslumaðurinn að skrökva.

Hægt er að sjá lista yfir allar svansmerktar tölvutegundir í gagnagrunni Svansins í Svíþjóð.

(Byggt á frétt á heimasíðu Svansins í Svíþjóð í gær).

Filed under: Umhverfismál | Leave a comment »

Morgunmaturinn er málið!

Posted on 13.9.2010 by stefangisla

Í dag rakst ég á athyglisverða grein á vefnum Active.com, en þar er oft að finna punkta sem gagnast hlaupurum. Að þessu sinni snerist málið um mikilvægi þess að snæða góðan morgunverð, ekki bara fyrir hlaupara, heldur líka fyrir alla hina.

Hér á eftir ætla ég að tína til nokkra gagnlega punkta úr greininni, en hvet áhugafólk um næringu og líkamsrækt til að lesa hana alla.

Punktur 1:  Morgunverður er sú máltíð sem skapar meistarann.
Punktur 2:  Afsakanir á borð við að maður hafi ekki tíma fyrir morgunmat eru ekki bara afsakanir, heldur koma þær í veg fyrir að maður nái árangri.
Punktur 3:  Ef þú vilt léttast, skaltu skera niður kvöldmatinn en ekki morgunmatinn.
Punktur 4:  Hæfilegur morgunverður er 500-700 hitaeiningar. Þannig fæst lágmarksfóður fyrir hreyfingu dagsins um leið og dregið er úr löngun í sætindi síðari hluta dags.
Punktur 5:  Þeir sem léttast, léttast á nóttunni og eru tilbúnir í vel úti látinn morgunverð þegar þeir vakna.
Punktur 6:  Þeir sem fara út að hlaupa á morgnana ættu fyrst að fá sér hálfan morgunverð eða svo (a.m.k. 100-300 hitaeiningar) til að tryggja að þeir hlaupi á eldsneyti en ekki bara reyk (í frjálslegri þýðingu). Rannsókn á þessu sviði sýndi að þeir sem höfðu borðað morgunmat gátu tekið 137 mínútna æfingu, en aðeins 109 mín. á fastandi maga.

(Byggt á: Nancy Clark (2002): Breakfast: The Most Important Meal of An Athlete’s Day. http://www.active.com/nutrition/Articles/Breakfast__the_most_important_meal_of_an_athlete_s_day.htm. (Sótt 13. sept. 2010)).

Filed under: Hlaup | 9 Comments »

Varasamir varalitir

Posted on 12.9.2010 by stefangisla

Mér skilst að varalitir séu nauðsynjavara. En konum er vandi á höndum þegar þær velja sér varalit, því að flestir varalitir á markaðnum innihalda varasöm efni. Þetta kom fram í könnun  sem Danska upplýsingamiðstöðin um umhverfi og heilsu (IMS) og danska neytendablaðið TÆNK stóðu fyrir nýlega.

Í könnuninni sem um ræðir voru skoðaðar 24 tegundir af varalitum. Allir þessir varalitir innihéldu efni sem geta skaðað umhverfi eða heilsu, eða stóðust ekki kröfur um innihaldslýsingar. Ilmefni fundust í 15 tegundum, en þessi efni geta verið ofnæmisvaldandi. Fimm tegundir innihéldu svonefnda „UV-filtera“, þ.e.a.s. vörn gegn útfjólubláum geislum. Þar var í öllum tilvikum um að ræða efni sem talin eru geta truflað hormónastarfsemi líkamans, auk þess að vera skaðleg umhverfinu. Fleira mætti nefna, sem ekki verður tínt til hér.

Það er sem sagt ekki auðvelt að velja sér varalit! En það fyrsta sem konur hljóta að gera þegar þær kaupa þessa vöru, er að spyrja um hugsanlega skaðsemi innihaldsefnanna. Kannski verða svörin ekki beysin til að byrja með, en ef enginn spyr hlýtur öllum að vera sama. Eftirspurn eftir heilsusamlegum vörum er nefnilega ekki til nema hún nái athygli þeirra sem sjá um framboðið!

Hægt er að lesa meira um könnun IMS og TÆNK í frétt á heimasíðu IMS 10. sept. sl. og í samantekt á niðurstöðunum 9. sept. sl.

Filed under: Umhverfismál | Leave a comment »

Um tímann og heilsuna

Posted on 12.9.2010 by stefangisla

Um daginn skrifaði ég svolítið um vanmetin tækifæri til líkamsræktar. Nú ætla ég að halda áfram á sömu braut og nefna tvö lítil dæmi þar sem menn hafa keypt sig undan snúningum fyrir talsvert fé, gjarnan í nafni tímasparnaðar, án þess að huga að því hvort nokkur tími sparist í raun þegar upp er staðið og án þess að velta því fyrir sér hvort meintur tímasparnaður hafi kannski neikvæð áhrif á heilsuna.

Stórvirkar sláttuvélar
Ég bý í raðhúsi með u.þ.b. 100 fermetra grasflöt. Á svoleiðis grasflöt er óþarfi að beita stórvirkum vinnuvélum við slátt. Samt veit ég til þess að fólk með álíka stórar grasflatir hafi keypt sér þungar bensínknúnar garðsláttuvélar í heyskapinn fyrir tugi þúsunda. Sjálfur sníkti ég lítið notaða handsláttuvél fyrir 10 árum, sem hefur dugað mér ágætlega síðan, eingöngu knúin vöðvaafli. Með þessu móti hef ég sparað mér töluverð fjárútlát í tækjum, varahlutum og eldsneyti. Hins vegar hef ég líklega ekki fengið neitt meiri líkamsrækt út úr slættinum en bensínsvélafólkið, því að vélarnar þeirra eru jú þyngri og umsýslan öll snúningasamari.

Bændur á torfæruhjólum
Fjórhjól og sexhjól eru til margra hluta nytsamleg í sveitinni. En mig rekur alveg í rogastans þegar ég sé unga og ófatlaða bændur mjakast um á þessum hjólum í þeim tilgangi einum að spara sér sporin stuttar leiðir. Ég veit jafnvel dæmi þess að farið sé á svona hjólum milli húss og bæjar til gegninga, þó að vegalengdin sé ekki meiri en svo sem 100 eða 200 metrar! Og ég hef líka séð kúasmala á svona hjólum í hægagangi á eftir kúnum, sem eru þó yfirleitt ekkert að flýta sér á röltinu.

Lokaorð

  1. Ef maður á tvo valkosti, þar sem annar er betri fyrir fjárhaginn, heilsuna og umhverfið en hinn, hvorn velur maður þá?
  2. “Ef þú hefur ekki tíma fyrir heilsuna í dag, hefurðu ekki heilsu fyrir tímann á morgun”.

Filed under: Heilsa, Sjálfbær þróun | 2 Comments »

Fjallvegahlaupavertíð ársins lokið

Posted on 11.9.2010 by stefangisla

Nú er ljóst að fjallvegahlaupavertíð ársins er lokið. Ætlunin var að leggja Skarðsheiðarveg og Síldarmannagötur að baki fyrir haustið, og jafnvel Trékyllisheiði líka, en tíminn fór einfaldlega í annað.

Afrakstur sumarsins var engu að síður yfir meðallagi, 6 fjallvegir hlaupnir, þ.e.a.s. Steinadalsheiði, Bitruháls, Gagnheiði, Víknaheiði/Húsavíkurheiði, Nesháls og Hjálmárdalsheiði. Um þetta allt er hægt að lesa á fjallvegahlaupasíðunni minni, www.fjallvegahlaup.is.

Ég er að sjálfsögðu byrjaður að hugleiða fjallvegahlaup sumarsins 2011. Það eina sem er nokkurn veginn ákveðið í því sambandi er að hlaupa Skarðsheiðarveginn í norðurátt einhvern tímann um miðjan júní. Býst við að taka einhvern seinnipart í það á virkum degi, t.d. miðvikudaginn 15. júní, enda helgar eflaust ásetnar af spennandi almenningshlaupum. Svo kemur sterklega til álita að endurtaka Þrístrending í svipuðu formi og í sumar, t.d. laugardaginn 18. júní. Býst annars við að ákveða eitthvað um þetta allt saman upp úr áramótum þegar hlaupadagskráin á hlaup.is er orðin nokkuð fullsköpuð.

Næstu vikur og mánuði ætla ég að föndra annað slagið eitthvað við fjallvegahlaupasíðuna. Annars vegar held ég áfram að fínpússa sögur af þeim hlaupum sem búin eru, og hins vegar skrifa ég væntanlega smátt og smátt lýsingar á fleiri óhlaupnum leiðum. Kannski set ég líka eitthvað fleira inn. Um daginn bjó ég t.d. til svolítinn lista yfir lengstu, hæstu og hröðustu leiðirnar, svona rétt til gamans. Svo þyrfti ég náttúrulega að fara að sýna þessar leiðir á korti. Helstu breytingar á síðunni verða eflaust tíundaðar jafnóðum hérna á blogginu.

Þessum línum fylgja bestu þakkir til þeirra sem slógust í för með mér á fjallvegahlaupunum í sumar eða hjálpuðu til með einum eða öðrum hætti. Minni líka á fjallvegahlaupapóstlistann, sem annað slagið fær nýjustu fréttir af fjallvegahlaupaverkefninu sendar í tölvupósti. Þeir sem vilja bætast á þann lista ættu endilega að hafa samband. Og svo þigg ég líka með þökkum allar ábendingar um áhugaverða fjallvegi og hvaðeina annað sem tengist þessu hugðarefni mínu.

Hlaupaleiðirnar eru missléttar og misþurrar. Hér er Pjetur St. Arason á hlaupum yfir Hjálmárdalsheiði 27. júní sl.

Filed under: Hlaup | Leave a comment »

Tveir fyrir einn – er það góð hugmynd?

Posted on 10.9.2010 by stefangisla

Stundum auglýsa verslanir sérstök tilboð undir yfirskriftinni „2 fyrir 1“ eða kannski „3 fyrir 2“. Þarna er manni sem sagt boðið að kaupa tvo hluti en greiða bara fyrir einn (eða þrjá og greiða fyrir tvo). Fljótt á litið er þarna um augljósan sparnað að ræða, en samt má velta því fyrir sér hvort þetta sé yfirleitt góð hugmynd, t.d. frá sjónarhóli sjálfbærrar þróunar (eða frá sjónarhóli komandi kynslóða ef við viljum frekar orða það þannig).

Svarið við spurningunni hér að framan er ekki einhlítt fremur en neitt annað. En í sumum tilvikum ýta tilboð um 2 fyrir 1 undir óþarfa eyðslu, sem hvorki er góð hugmynd fyrir eigin fjárhag né fyrir hagsmuni komandi kynslóða. Matvörur eru líklega augljósasta dæmið um þetta. Þar ýta tilboð af þessu tagi undir að maður kaupi fleiri einingar en maður þarf á að halda. Ef maður kaupir t.d. tvær einingar af einhverri matvöru á verði einnar, neytir annarrar strax og hendir hinni eftir nokkra daga þegar hún er komin fram yfir síðasta söludag, þá var hugmyndin ekki góð. Sparnaðurinn mistókst sem sagt – og í þokkabót hefur maður látið hafa sig út í að ýta undir óþarfa sóun.

Fyrir tveimur árum ákváðu forsvarsmenn dönsku verslunarkeðjunnar REMA að hætta með öll tilboð af þessu tagi. Með þessu vildu þeir leggja sitt af mörkum til að draga úr sóuninni. Á vefsíðu REMA er ákvörðunin skýrð í stuttu máli svona: „Þú veist hvernig þetta er. Þú ert úti í búð og ætlar eiginlega bara að kaupa einn pakka af kjöti. En með því að kaupa þrjá færðu allan þennan afslátt. Svo þú kaupir þrjá pakka. Og eftir nokkra daga ertu búinn að nota einn, sá næsti er enn í ísskápnum og þú verður að setja þann þriðja í frystikistuna. En þar er ekkert pláss, því að kistan er full af öllum ‘þriðju pökkunum’ sem þú varst áður búinn að kaupa. Og svo endar kjötið í ruslinu„.

Tilboð undir yfirskriftinni „2 fyrir 1“ eða kannski „3 fyrir 2“ geta sem sagt haft verulegar neikvæðar aukaverkanir.

(Þessi pistill er að miklu leyti byggður á upplýsingum á heimasíðu REMA 1000. Þaðan er myndin líka ættuð).

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | 1 Comment »

Story of Stuff

Posted on 9.9.2010 by stefangisla

Heimildamyndin „Story of Stuff“ eða „Saga af dóti“ hefur vakið töluverða athygli í netheimum síðustu vikur og mánuði. Í myndinni er vakin athygli á því hversu mikil neikvæð áhrif ýmsar vörur sem við kaupum og notum geta haft á umhverfi og samfélag, án þess að við leiðum hugann að því. Mestur hluti þessara áhrifa kemur nefnilega fram áður en vörurnar rata alla leið til okkar.

Margt af því sem fram kemur í „Story of Stuff“ hljómar kunnuglega. Sumt af þessu hafa margir reynt að segja okkur áður, en við ekki skilið. Umhverfismál eru nefnilega stundum flókin, og þegar sérfræðingar reyna að útskýra þau, geta þau jafnvel orðið enn flóknara. Konan á bak við myndina „Story of Stuff“, Annie Leonard, er sjálf sérfræðingur í umhverfismálum og hefur unnið í þeim geira mikinn hluta ævinnar. Forsögu myndarinnar „Story of Stuff“ má rekja til þess þegar Annie reyndi sjálf án árangurs að útskýra eitthvað á þessu sviði á fundi eða ráðstefnu fyrir nokkrum árum. Þá varð henni ljóst að aðferðin var ekki rétt. Upp úr þessu fór hún að velta fyrir sér þeim möguleikum sem liggja í einföldum skýringarmyndum. Þetta þróaðist svo í átt að „Story of Stuff“, sem flytur sem sagt ekki nýjar fréttir, en gerir það á svo einfaldan og augljósan hátt að allir skilja!

„Story of Stuff“ er teiknimynd, sem minnir sem slík meira á Hugleik Dagsson en Walt Disney. Og í forgrunni myndarinnar stendur Annie Leonard í hlutverki sögumannsins, skýrmælt, spaugsöm og laus við málalengingar.

Ég hvet fólk eindregið til að fara inn á www.storyofstuff.org og horfa á myndina. Þar eru reyndar líka fleiri myndir sem Anna hefur gert, þ.e.a.s. „Story of Cosmetics“ („Saga af snyrtivörum“), „Story of Bottled Water“ („Saga af flöskuvatni“) og „Story of Cap and Trade“ („Saga af verslun með losunarheimildir“). Og þessa dagana er hún að vinna að næstu mynd, „Story of Electronics“ („Saga af raftækjum“).

Bendi líka á bloggfærslu sem ég skrifaði um „Story of Cosmetics“ 19. ágúst sl og á Fésbókarsíðu „Story of Stuff“.

Filed under: Umhverfismál | Leave a comment »

Vanmetin tækifæri til líkamsræktar

Posted on 8.9.2010 by stefangisla
Líkamsrækt er til þess fallin að auka lífsgæði þeirra sem hana stunda, og um leið verður samfélagið örlítið sterkara. Hins vegar held ég að mörgum yfirsjáist upplögð tækifæri til líkamsræktar í daglega lífinu. Þessi tækifæri koma ekki í staðinn fyrir heimsókn í ræktina, sundsprett eða hlaupatúr, en þau styrkja grunninn og bæta heilsuna, séu þau nýtt. Hér á eftir verða nefnd nokkur tækifæri af þessu tagi.
 
Upp og niður stigann
Fólk venur sig á mismunandi hegðunarmynstur í daglegu amstri inni á heimilum. Reyndar sýnast mér flestir hafa tilhneigingu til að spara sér sporin innandyra eins og framast er hægt, til dæmis með því að fara sem fæstar ferðir milli herbergja eða upp og niður stigann, þar sem um slíkt er að ræða. Með þessu geta vissulega sparast nokkrar mínútur á sólarhring, en ætli það væri nú ekki samt hollara að taka hverju tækifæri til slíkrar hreyfingar fagnandi, vitandi það að hreyfingin er góð fyrir líkamann og sálina, þótt lítil sé? Einn frændi minn tók upp á því einu sinni að ganga með skrefateljara á sér. Í ljós kom að það hvernig hann hagaði daglegu amstri hafði veruleg áhrif á fjölda skrefa yfir daginn. Í stað þess að reyna að fækka skrefunum til að nýta tímann, legg ég til að fólk reyni að fjölga þeim, líka til að nýta tímann.
 
Í og úr vinnu
Sumir eru þeirrar gæfu aðnjótandi að búa sæmilega stutt frá vinnustaðnum sínum. Auðvitað er skilgreiningaratriði hvað teljist “sæmilega stutt”, en við mat á því má hafa í huga að vel frískt fólk getur gengið allt að 1 km á 10 mínútum. Ég þori alveg að fullyrða að í ferðum til og frá vinnu liggja mikil tækifæri til líkamsræktar. Tíu til tuttugu mínútna ganga tvisvar á dag, til og frá vinnu, ætti að vera viðráðanlegur skammtur af hreyfingu fyrir flesta, auk þess sem bílferðir á svo stuttum vegalengdum kalla á mikla eldsneytisnotkun með tilheyrandi mengun og kostnaði. Ekki er ólíklegt að maður þurfi um ¼ lítra af bensíni til að komast 1 km til vinnu á fólksbíl með kalda vél. Svoleiðis akstur kostar 100 kall á dag, eða um 2.000 kr. á mánuði. Þá peninga er vel hægt að nota í annað.
 
Auðvitað geta aðstæður í vissum tilvikum gert það ómögulegt að ganga í vinnuna. Þeim sem eiga vanda til að svitna mikið finnst t.d. ekkert óskaplega skemmtilegt að mæta rennblautir til vinnu. Og á vinnustaðnum er e.t.v. ekki aðstaða til baðferða og fataskipta. Aðrir eru hins vegar lausir við þetta vandamál og gætu sem best nýtt sér þetta tækifæri til líkamsræktar. Þegar allt kemur til alls tekur þessi ferðamáti heldur ekki endilega lengri tíma en bílferðin, alla vega ekki ef maður tekur tillit til þess tíma sem það tekur að vinna sér inn ráðstöfunarfé fyrir eldsneytinu.
 
Veðrið er oft nefnt sem ástæða þess að fólk gengur ekki í vinnuna þótt vegalengdin sé viðráðanleg. Auðvitað er veðrið misgott, en eins og einhver sagði, þá er kannski “ekki til vont veður, heldur bara lélegar yfirhafnir”. Yfirhafnir þurfa ekkert endilega að vera með fjögur hjól og 100 hestafla mótor!
 
Allt sem hér hefur verið sagt um göngu í og úr vinnu gildir að sjálfsögðu líka um hjólaferðir, nema hvað þar má auðveldlega komast lengri vegalengdir á sama tíma.
 
Skroppið í búðina
Að flestu leyti gilda sömu lögmál um hversdagslegar búðarferðir og um ferðir í og úr vinnu. Þar liggja sem sagt líka ónotuð tækifæri til líkamsræktar. Reyndar bætist þarna við nýtt viðfangsefni, nefnilega að koma vörunum heim. Svolítill burður eykur reyndar á líkamsræktina, en slíkum þolraunum eru þó einhver takmörk sett. Í þessu sambandi er til bóta að nota trausta taupoka með góðum höldum í stað teygjanlegra plastpoka sem fást við búðarkassana. Enn öflugra er þó að koma sér upp innkaupatösku á hjólum, sem hægt er að draga á eftir sér, eins konar flugfreyjutösku. Þá gerir lítið til þótt kílóafjöldinn sé kominn í tveggja stafa tölu.
 
Skroppið í ræktina
Er ekki einhver þversögn fólgin í því að fólk fari akandi stuttar vegalengdir heiman að frá sér í ræktina? Hér gildir auðvitað það sama og ég hef áður nefnt varðandi ferðir í og úr vinnu og hversdagslegar búðarferðir, allt að því tilskildu að vegalengdirnar séu viðráðanlegar. Til að undirstrika þessa þversögn ætla ég að enda þennan pistil með mynd sem ég tók einhvers staðar traustataki og hef gjarnan notað í fyrirlestrum um heilbrigðan lífsstíl og sjálfbæra þróun.

   

Góðir þessir rúllustigar!

Filed under: Heilsa, Sjálfbær þróun | 1 Comment »

« Undanfarandi síða — Eftirfarandi síða »