• Heimsóknir

    • 127.254 hits
  • mars 2026
    S M F V F F S
    1234567
    891011121314
    15161718192021
    22232425262728
    293031  

  • Nýlegar færslur

  • Færslusafn

Af hálfu haustmaraþoni

Posted on 23.10.2011 by stefangisla

Í gærmorgun hljóp ég hálft haustmaraþon Félags maraþonhlaupara (FM). Ætlaði reyndar upphaflega í heilt, en mikið annríki í september kom í veg fyrir að ég gæti lagt inn nógu marga kílómetra til að eiga innistæðu fyrir skikkanlegu maraþonhlaupi. Lét því hálft nægja. Reyndar var innistæðan fyrir því ekkert alltof mikil heldur í kílómetrum talið, því að á þeim 8 vikum sem liðnar voru frá Reykjavíkurmaraþoni hafði ég ekki hlaupið nema 35 km á viku að meðaltali, sem dugar að mínu mati ekki til að viðhalda hlaupaforminu, hvað þá styrkja það. En magnið segir ekki allt. Æfingar síðustu þriggja vikna voru vel ígrundaðar – og það hefur líka sitt að segja.

Ágætis byrjun
Ég var frekar vel upplagður í gærmorgun, en gerði mér þó engar grillur um stórfenglegan árangur. Vissi samt að ég yrði spældur ef ég næði ekki að klára undir 1:35 klst. Veðrið var frekar hagstætt, reyndar dálítið drjúg austan gola, en þurrt að mestu og ekki svo mjög kalt, líklega 6°C. Var samt í síðum buxum og langermastakk. Var ákveðinn í að fara ekki of hratt af stað. Stefndi að því að vera á 4:20 mín/km til að byrja með og halda aftur af mér ef mig langaði til að bæta í. Gekk allvel að fylgja þessu, svona eftir á að hyggja. Leist reyndar ekki á blikuna þegar klukkan sýndi rúmar 9 mín við 2 km merkið, en svo áttaði ég mig á því að þetta merki hlaut að vera á vitlausum stað, líklega um 2,1 km frá rásmarkinu. Tók öllum millitímum með fyrirvara eftir það. Endurreiknaði svo allt hlaupið eftir að heim var komið.

Stífir kálfar
Í raun réttri var millitíminn nákvæmlega 8:40 eftir 2 km, sem sagt alveg á áætlun. Á þriðja kílómetranum byrjaði ég að stífna í kálfunum, mér til lítillar skemmtunar. Þessi stirðleiki hefur verið að angra mig í síðustu keppnishlaupum. Á sjálfsagt upptök í slöppum vöðvum í baki og mjöðmum. Því verður kippt í lag á næstu vikum. En þetta angraði mig alla vega næstu kílómetrana. Bjóst við að ástandið myndi skána áður en langt um liði, því að þannig er reynslan. Það gekk eftir og þegar komið var vestur í Nauthólsvík var líðanin orðin prýðileg. Þá voru 7 km að baki og leiðréttur millitími 30:32 mín, eða 4:22 mín/km, sem var alveg í góðu lagi.

Margra kílómetra vellíðan
Næstu kílómetra leið mér vel, reyndar marga næstu kílómetra, meira að segja alla kílómetrana sem eftir voru. Hafði séð Sigurbjörgu Eðvarðsdóttur á undan mér næstum frá upphafi. Framan af var millibilið svo sem 50 m, en jókst svo smám saman á meðan kálfarnir voru að angra mig og var komið í 150 m eða svo þegar mest var. Eftir Nauthólsvík fór bilið smám saman að minnka aftur.

10 km að baki
Eftir 10 km var leiðréttur millitími 43:31 mín, eða 4:21 mín/km. Var vel sáttur við það. Og um það leyti var ég líka farinn að mæta fyrstu hlaupurunum sem voru búnir að snúa við og komnir áleiðis til baka. Ingvar frændi minn var með þeim fyrstu í þeim hópi, greinilega á mjög góðri siglingu.

Leikur að markmiðum
Millitíminn á snúningspunktinum var 46:16 mín; helmingur hlaupsins að baki og helmingur eftir. Með því að halda sama hraða á seinni helmingnum þýddi þetta 1:32:32 klst, þ.e.a.s. 6 sek. bætingu á persónumetinu frá því á Akranesi í fyrra. En ég vissi svo sem að það væri ekki raunhæft, annars vegar vegna þess að vindurinn myndi verða heldur í fangið á bakaleiðinni – og hins vegar vegna þess að til þess hefði ég einfaldlega þurft að vera í betri æfingu. Ef ekkert færi úrskeiðis átti ég hins vegar að ráða vel við markmiðið um 1:35 klst. Svo var líka hægt að bæta við því markmiði að vera undir 1:34:51 og ná þannig næstbesta tímanum mínum frá upphafi. Betra væri samt að vera undir 1:34:38, sem var millitíminn í Reykjavíkurmaraþoninu í sumar, þegar hugurinn bar mig hálfa leið en ekki mikið lengra.

Ágætis framhald
Ég var svolítið þungur á mér fyrst eftir snúninginn. Bæði fann ég vel fyrir vindinum í fangið, og eins sækir oft á mig einhver þreyta í upphafi seinni hálfleiks. Það er náttúrulega bara andlegt. En ég náði fljótt taktinum á nýjan leik, seig fram úr fleiri og fleiri hlaupurum smátt og smátt og sá Sigurbjörgu enn á undan mér, varla þó meira en 50 m.

Andlegt ástand allgott
Tíminn leið frekar hratt á bakaleiðinni og kílómetrakeilurnar birtust hver af annarri. Svoleiðis á það að vera, en auðvitað er þetta líka bara andlegt. Hraðinn á bakaleiðinni var eftir á að hyggja nokkru minni en á vesturleiðinni, enda vindurinn lúmskur á köflum. Leiðréttur millitími eftir 15 km var 1:05:54 klst., sem þýddi að síðustu 5 km voru um 40 sek hægari en tveir þeir fyrstu (22:23 mín í stað 21:45).

Þáttur Sigurbjargar og Halldórs
Ég fór fram úr Sigurbjörgu í Nauthólsvíkinni þegar u.þ.b. 14 km voru að baki og neðan við Fossvogskirkjugarðinn náði ég líka Halldóri S. Halldórssyni, hlaupafélaga mínum úr Þrístrendingi sl. sumar. Um svipað leyti var Sigurbjörg aftur mætt, og eftir þetta vorum við þrjú ýmist rétt á undan eða rétt á eftir hvert öðru. Svoleiðis samvera hjálpar manni töluvert á hlaupum, sérstaklega þegar maður er tekinn að lýjast. Ætli það minnki ekki sjálfsvorkunnina að vita af fólki í kringum sig sem er að fást við það nákvæmlega sama.

Ágætis endir
Fossvogurinn var frekar hægur í mótvindinum, en annars leið mér bara prýðilega og fann lítið fyrir þreytu. Var orðinn nokkuð viss um að markmiðið um 1:35 klst. væri í höfn og setti mér því nýtt markmið um að komast undir 1:34 klst. Leiðréttur millitími eftir 20 km var 1:28:49 klst. Eftir það átti nú ekki að vera mikill vandi að ljúka verkinu á 5 mín. Það gekk eftir og vel það, enda átti ég nóg eftir í góðan endasprett frá undirgöngunum undir Reykjanesbrautina og í markið. Tilsýndar sýndist mér markklukkan vera að smella í 1:34 þegar ég kom auga á hana, en sá svo að það voru bara 1:33. Ég var því býsna kátur þegar ég kom í markið á 1:33:16, sem er næstbesti tíminn minn í hálfu maraþoni til þessa.

Þetta á að vera gaman – og það var það
Í þessu hlaupi gekk í rauninni allt upp. Ég setti mér markmið um tíma, sem gekk vel að ná, seinni helmingur hlaupsins var ekki lakari en sá fyrri (að vísu 44 sek hægari, en ég held að vindurinn hafi tekið meira í en það) – og svo leið mér vel hér um bil allt hlaupið. Þetta á að vera gaman – og það var það. Og ekki spillti fyrir að hitta allt þetta bráðskemmtilega fólk sem ýmist tók þátt í hlaupinu eða hvatti hlauparana til dáða.

Margt breytt frá haustinu 1974
Svona til að hafa tölfræðina á hreinu, þá var þetta 10. hálfmaraþonhlaupið mitt á þessum rúmlega 26 árum sem liðin eru síðan ég ferill minn sem hálfmaraþonhlaupara hófst með þátttöku í Reykjavíkurmaraþoninu 1985. Þá hljóp ég á 1:43:43 klst. Eðlilega hefur mér farið talsvert fram síðan, enda orðinn næstum helmingi eldri. Já, og árangurinn í gær dugði mér í 30. sætið af 160 hlaupurum og í 2. sætið meðal 12 karla á sextugsaldri. Mikið er nú annars gaman að sjá allan þann fjölda sem tekur þátt í almenningshlaupum nú til dags. Það hefur margt breyst síðan haustið 1974 þegar menn settu sér það markmið að 10 Íslendingar skyldu hlaupa 10 km það árið. Minnir reyndar að þeir hafi orðið samtals 11.

Næstu verkefni
Nú er keppnistímabili ársins lokið, ef frá eru talin vetrarhlaup sem mér getur dottið í hug að bregða mér í ef ég á leið framhjá. Ætli næsta stóra hlaup verði ekki bara vormaraþon FM í lok apríl á vori komanda. Æfingaáætlunin þangað til er í grófum drátttum þannig, að ég reikna með að hlaupa frekar lítið til áramóta, kannski svona 35-40 km á viku. Hins vegar verður einhver tími notaður í styrktaræfingar og sprettæfingar á þægilegum hraða. Eftir áramót býst ég svo við að auka skammtinn smám saman, þannig að ég verði komin upp í 70 km á viku í byrjun apríl. Nú á ekki að toppa of snemma, eins og gerði líklega síðasta vor. Að öðru leyti læt ég umfjöllun um markmið næsta árs bíða betri tíma. Þar verður sitthvað spennandi á dagskrá, allt þó innanlands.

Filed under: Hlaup | 1 Comment »

Verða Vaðlaheiðargöngin sjálfbær?

Posted on 20.10.2011 by stefangisla

Sjálfbær göng???

Í viðtali í hádegisfréttum RÚV fyrir stundu sagðist Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, formaður umhverfis- og samgöngunefndar Alþingis, vilja vera sannfærð um að Vaðlaheiðargöng verði sjálfbær, áður en ráðist er í framkvæmdina. Þetta gleður mig í sjálfu sér, en hins vegar fæ ég ekki betur séð en að þessi yfirlýsing sé eitt dæmi af mörgum um misnotkun á orðinu „sjálfbær“. Það gleður mig ekki.

Það að eitthvert fyrirbæri sé sjálfbært þýðir að það styðji meira við sjálfbæra þróun en önnur sambærileg fyrirbæri. Og sjálfbær þróun er „þróun sem mætir þörfum nútímans án þess að skerða möguleika komandi kynslóða á að mæta þörfum sínum“, svo vitnað sé í skilgreiningu Brundtlandnefndarinnar frá 1987. Sjálfbær þróun byggir á samþættingu umhverfislegra, efnahagslegra og félagslegra þátta, og á jafnrétti milli kynslóða og milli heimshluta. Það er því í raun afbökun á hugtakinu að halda því fram að eitthvert fyrirbæri sé „sjálfbært“ nema að umhverfislegar, efnahagslegar og félagslegar hliðar þess hafi allar verið skoðaðar í samhengi, og að fyrirbærið sé að þeirri skoðun lokinni talið ásættanlegt með tilliti til allra þessara þriggja þátta.

Mér skildist á viðtalinu við Guðfríði Lilju að umrædd „sjálfbærni“ Vaðlaheiðarganga snerist eingöngu um efnahagslega þáttinn. Þarna hefði því farið betur á því að tala um að göngin þyrftu að „standa undir sér fjárhagslega“, vera „þjóðhagslega hagkvæm“, eða eitthvað í þá veru. Það getur svo sem vel verið að þessi göng séu mjög í anda sjálfbærrar þróunar og hafi jákvæð áhrif til langs tíma, jafnt á vistkerfi, hagkerfi og samfélag. Séu menn sannfærðir um það er rökrétt að tala um sjálfbærni ganganna, en annars ekki.

Eins og ég nefndi í upphafi er hér á ferð eitt dæmi af mörgum um misnotkun sjálfbærnihugtaksins. En hér heggur eiginlega sá sem hlífa skyldi. Umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis þarf flestum öðrum fremur að temja sér sómasamlega umgengni við hugtök á sviði umhverfismála og sjálfbærrar þróunar.

Filed under: Málfar, Sjálfbær þróun | 2 Comments »

Smábörn þurfa heilbrigt umhverfi

Posted on 8.10.2011 by stefangisla

Notið svansmerktar blautþerrur, þvoið ný föt fyrir notkun, sleppið því að lita á ykkur hárið og forðist þvottaefni með ilmefnum. Þetta ættu nýbakaðir foreldrar og þungaðar konur að hafa í huga, en þessi góðu ráð eru meðal þeirra sem finna má í nýjum bæklingi frá dönsku upplýsingamiðstöðinni um umhverfi og heilsu, sem kom út á dögunum.

Í daglegu umhverfi okkar er að finna mikið af alls konar efnum, sem geta verið skaðleg umhverfi og heilsu. Oft eru þetta efni sem bætt er í neytendavörur til að gefa þeim ákjósanlega áferð eða lykt, eða til þess að halda bakteríugróðri í skefjum, gera vöruna síður eldfima o.s.frv. Vörur sem eru sérstaklega ætlaðar smábörnum eru engin undantekning hvað þetta varðar. Lítil börn eru viðkvæmari en annað fólk fyrir efnum af þessu tagi, og óhófleg návist við þau getur aukið líkurnar á ofnæmi, ófrjósemi, krabbameini og öðrum kvillum síðar á lífsleiðinni. Þess vegna er mikilvægt að reyna að verja börnin eftir bestu getu. En foreldrum er vandi á höndum í þessu fyrirbyggjandi starfi, því að efnin leynast víða og upplýsingar um þau eru ekki alltaf aðgengilegar eða skiljanlegar.

Til þess að auðvelda foreldrum að búa börnunum sínum heilbrigt umhverfi hefur danska upplýsingamiðstöðin um umhverfi og heilsu (IMS) tekið saman bækling með yfirskriftinni Ren information om kemiske stoffer i produkter til gravide og små børn. Í bæklingnum eru m.a. góð ráð um brjóstagjöf, umhirðu smábarna og mæðra, snuð og pela, mat, bleyjur, leikföng, föt, inniloft og svefnaðstæður, svo eitthvað sé nefnt.

Hægt er að nálgast bæklinginn á heimasíðu IMS, forbrugerkemi.dk. Íslenskir foreldrar ættu að geta haft mikið gagn af þessu framtaki, enda flestir vel læsir á dönsku eftir 7 vetra dönskunám.
🙂

Bæklingur IMS um efni í vörum fyrir þungaðar konur og smábörn. (Smellið á myndina til að sækja pdf-útgáfu. Einnig er hægt að fletta bæklingunum á skjánum (sjá tengil ofar á þessari síðu)).

Filed under: Heilsa, Sjálfbær þróun, Umhverfismál | 1 Comment »

Grænt vor í dönskum stjórnmálum

Posted on 5.10.2011 by stefangisla

Grænt vor virðist vera að renna upp í dönskum stjórnmálum. Í málefnasáttmála ríkisstjórnarinnar sem tók við völdum þar í landi sl. mánudag, er lögð gríðarleg áhersla á umhverfismál og þau tækifæri sem þar leynast til að auka atvinnu og bæta samfélagið. Þetta endurspeglast m.a. í orðum Ídu Auken, sem tók við ráðuneyti umhverfismála í Danmörku sl. mánudag: „Það mikilvægasta er að gera Danmörku aftur að grænu landi. Við eigum að vera það land í heiminum sem sýnir að atvinnutækifæri felast í því að leita lausna á umhverfismálum.“

 Málefnasáttmáli dönsku ríkisstjórnarinnar er 80 bls. að stærð, eða nánar tiltekið 72 ef titilsíður og saurblöð eru undanskilin. Þessar síður hafa að geyma ítarlegar lýsingar á helstu markmiðum og verkefnum stjórnarinnar næstu misserin. Titill sáttmálans er Et Danmark der står sammen, sem segir út af fyrir sig nokkuð um andann í plagginu. Af þessum 72 bls. er fjallað sérstaklega um áherslur í umhverfismálum á 8 síðum undir yfirskriftinni Grøn omstilling, auk þess sem umhverfisáherslan fléttast með ýmsu móti inn í aðra kafla sáttmálans.

Af einstökum áhersluatriðum og áformum sem kynnt eru í græna kaflanum má nefna eftirfarandi:

  • Með því að ganga á undan með metnaðarfull markmið og metnaðarfulla áætlun, tryggjum við grænt hagkerfi og atvinnuþróun og undirbúum Danmörku fyrir framtíð, þar sem öll orka er endurnýjanleg.
  • Með uppstokkun skatta og gjalda á að hvetja til grænnar hugsunar og vistvænna innkaupa.
  • Loftslagsvandann ber að taka alvarlega og nota hann sem lyftistöng fyrir nýsköpun, atvinnusköpun, aukinn útflutning grænnar tækni, aukna færni vinnuafls og aukna þátttöku sveitarfélaga og almennings í umbreytingunni.
  • Öll orkunotkun í Danmörku á að vera af endurnýjanlegum uppruna árið 2050. Mæta á allri þörf fyrir rafmagn og hita með endurnýjanlegri orku árið 2035. Hætt verður að nota kol í dönskum orkuverum og olíukynding verður aflögð í síðasta lagi 2030. Þessum markmiðum á að ná með öflugu átaki frá fyrsta degi.
  • Markmið ríkisstjórnarinnar er að losun Danmerkur á gróðurhúsalofttegundum dragist saman um 40% fyrir árið 2020 miðað við 1990. Árið 2012 mun ríkisstjórnin leggja fram loftslagsáætlun sem miðar að þessu markmiði, og þar sem sett verða ákveðin markmið fyrir samdrátt í losun í greinum sem ekki falla undir ákæði um losunarkvóta.
  • Helmingur af almennri raforkunotkun Danmerkur á að koma frá vindorku árið 2020.
  • Vinna skal heildaráætlun um uppsetningu snjallneta í dönsku raforkukerfi.
  • Innan ESB mun ríkisstjórnin beita sér fyrir því að sett verði bindandi markmið um orkusparnað og endurnýjanlega orku – einnig eftir árið 2020 – og að markmið ESB um samdrátt í losun koltvísýrings árið 2020 verið hækkað úr 20% í 30%.
  • Á alþjóðlegum vettvangi mun Danmörk beita sér markvisst fyrir metnaðarfullum og bindandi loftslagssáttmála.
  • Ríkisstjórnin hefur það að markmið að gera Danmörku óháða jarðefnaeldsneyti. Þess vegna á ný samgöngustefna að flétta saman knýjandi viðfangsefni varðandi innviði og umhverfismál.
  • Það á að vera góður valkostur fyrir sem flesta að nota almenningssamgöngur og það á að vera ódýrara að kaupa sparneytinn bíl.
  • Það er líka brýnt að koma stærri hluta flutninga á lestir og skip.
  • Ríkisstjórnin mun leggja fram tillögu um gjaldtökusvæði í miðborg Kaupmannahafnar í þeim tilgangi að draga úr umferðarteppum. Tekjum af þessu, sem ætla má að nemi um 2 milljörðum danskra króna,  verði varið til gera almenningssamgöngur á svæðinu betri og ódýrari. Gjaldtakan mun draga úr bílaumferð, tryggja betra flæði á vegunum og spara tíma fyrir almenning og fyrirtæki, sem annars væri eytt í biðröðum. Auk þess mun gjaldtakan draga úr loftmengun og neikvæðum áhrifum umferðar á heilsu.
  • Ríkisstjórnin mun tryggja að áfram verði til reiðhjólasjóðir, sem sveitarfélög geti sótt í til að fjármagna verkefni í þágu hjólreiða.
  • Ríkisstjórnin mun nýta möguleikann til að nota hluta af landbúnaðarstyrkjum ESB til náttúrutengdra verkefna, þ.á.m. einnig lífrænnar ræktunar.
  • Ríkisstjórnin vill tryggja sjálfbæra þróun í landbúnaði í Danmörku, sem dregur úr loftslagsáhrifum og styður við náttúru og líffræðilega fjölbreytni.
  • Ríkisstjórnin lítur svo á að verksmiðjubúskapur skuli lúta sömu reglum og annar iðnaður.
  • Markmiðið um að tvöfalda lífræna ræktun frá 2007 til 2020 næst ekki að óbreyttu. Ríkisstjórnin mun grípa til aðgerða sem duga að minnsta kosti til að ná þessu markmiði.
  • Græn umbreyting í landbúnaði er algjör nauðsyn.
  • Ríkisstjórnin mun setja í gang verkefni til að þróa hreinni tækni til að skipta út hættulegum efnum í vörum.
  • Styrkja þarf stöðu Efnaeftirlitsins og Danmerkur sem frumkvöðla í rannsóknum á hanastélsáhrifum kemískra efna.
  • Innan ESB mun ríkisstjórnin beita sér sérstaklega fyrir því að hormónatruflandi efni verði tekin úr notkun.
  • Ríkisstjórnin mun sjá til þess að öll sveitarfélög vinni aðgerðaáætlun um aðlögun að loftslagsbreytingum innan tveggja ára.
  • Ríkisstjórnin mun útbúa nýja og bindandi áætlun um sjálfbæra þróun með föstum markmiðum, tímasetningum og tilheyrandi mælikvörðum og vöktun.
  • Innleiða skal nýjar leiðbeiningar um útreikning á félagshagfræðilegri hagkvæmni verkefna á sviði umhverfis- og orkumála.
  • Fjarlægja skal hindranir sem koma í veg fyrir samstarf sveitarfélaga á sviði umhverfismála og náttúruverndar.

Rauði þráðurinn í málefnasáttmálanum er í raun sá að Danir ætli að komast út úr kreppunni og búa sig undir framtíðina með því að horfa á heildarmyndina og vinna saman að umbreytingu sem gerir Danmörku að grænu hagkerfi. Danmörk á að verða grænt þekkingar- og framleiðslusamfélag.

Þessi mikla græna áhersla er ekki síst áhugaverð í ljósi þess að Danir taka við formennsku í Evrópusambandinu 1. janúar 2012. Það tækifæri vill nýja ríkisstjórnin nota til að setja grænar áherslur og sjálfbæran vöxt efst á dagskrána með sérstöku tilliti til yfirvofandi kreppu í efnahags- og loftslagsmálum. Jafnframt er ætlunin að tryggja að Evrópa eigi sterka rödd í alþjóðlegum samningaviðræðum um loftslagsmál og á heimsráðstefnunni Ríó+20 í Brasilíu á komandi vori

Það verður spennandi að sjá hverju Helle Thorning-Schmidt, Ida Auken og félagar þeirra í dönsku ríkisstjórninni fá áorkað í umhverfismálum heima fyrir, á evrópskum vettvangi og á heimsvísu á næstu mánuðum og misserum. Vorið er komið. Nú er bara að vona að sumarið verði gott!

Til hamingju Danmörk! Gangi þér allt í haginn!

(Þessi pistill hefur að geyma lauslega þýddar glefsur úr málefnasamningi ríkisstjórnar Helle Thorning-Schmidt. Einnig var örlítið stuðst við frétt á heimasíðu RÚV 3. október sl.).

Filed under: Sjálfbær þróun, Stjórnmál, Umhverfismál | 1 Comment »

Fyrstu Svansmerktu íbúðirnar afhentar

Posted on 4.10.2011 by stefangisla

Fyrr í haust voru fyrstu svansmerktu blokkaríbúðirnar teknar í notkun í Svíþjóð, en þetta eru jafnframt fyrstu íbúðir sinnar tegundar á Norðurlöndunum (og þar með í heiminum öllum). Hins vegar er nokkuð síðan fyrstu svansmerktu einbýlin litu dagsins ljós.

Þessar fyrstu svansmerktu blokkaríbúðir er að finna í Stokkhólmi og Gautaborg. Í Stokkhólmi eru 36 eignaríbúðir komnar í notkun, en bara ein leiguíbúð í Gautaborg. Þar eru hins vegar 98 slíkar í byggingu. Allt er þetta bara byrjunin, því að á næstu misserum er stefnt að því að byggja 3-4000 svansmerktrar íbúðir í Stokkhólmi, Gautaborg og Malmö.

Svansmerktar blokkaríbúðir eru engar venjulegar blokkaríbúðir, meðal annars vegna þess að öll byggingarefni eru valin með það fyrir augum að þau valdi sem minnstu álagi á umhverfið og heilsuna. Allt tréverk er upprunnið í sjálfbærri skógrækt, fúgan á milli flísanna á baðinu er eins umhverfisvæn og kostur er, og útgufun kemískra efna er lítil sem engin, svo dæmi séu tekin. Auk þess er orkunotkunin í lágmarki og inniloftið með því besta sem gerist. Þannig þarf svansmerkt íbúð um 25% minni orku en gerð er krafa um í reglugerðum, og öll íverurými þurfa að uppfylla strangar kröfur um aðgang að frísku lofti.

Sjálfsagt verður enn nokkur bið á því að fyrstu svansmerktu íbúðirnar rísi á Íslandi, enda nóg af ómerktum íbúðum til reiðu í andránni.

Þeir sem vilja fræðast meira um svansmerktar íbúðir geta t.d. byrjað fróðleiksleitina á heimasíðu Svansins í Danmörku þar sem birt var frétt um málið 30. september sl. Svo er líka hægt að lesa frétt á heimasíðu sænsku ríkisstjórnarinnar 30. ágúst sl., en þar segir frá því þegar húsnæðisráðherrann Stefan Attefall afhenti lykil að fyrstu svansmerktu blokkaríbúðinni. Svo væri náttúrulega hægt að rekja feril málsins með því að lesa „Orð dagsins“ á heimasíðu Staðardagskrár 21 á Íslandi 22. desember 2009,  13. apríl 2007, 18. ágúst 2005, 14. júní 2005 og 22. apríl 2005, þ.e.a.s. ef umrædd orð væru ennþá aðgengileg á Netinu.

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Leave a comment »

Lausnin á fæðuvanda mannkyns er smá og staðbundin

Posted on 3.10.2011 by stefangisla

Aðferðir hefðbundins landbúnaðar munu ekki duga til að fæða vaxandi fjölda jarðarbúa. Erfðabreytt ræktun mun heldur ekki gagnast neitt í þeim efnum. Vænlegasta leiðin er „agroecology“, eins og hugtakið er nefnt á enskri tungu, þ.e.a.s. landbúnaður sem líkir eftir náttúrulegum hringrásum vistkerfa. Með slíkum aðferðum verður uppskeran mest og jöfnust til lengri tíma litið, og bændur sjálfum sér nógir með aðföng. Þetta kemur fram í nýlegri samantekt á niðurstöðum 286 ræktunarverkefna í 57 löndum.

„Agroecology“
Með „agroecology“ er átt við landbúnað þar sem stuðlað er að náttúrulegu samspili jarðvegs, næringarefna, grastegunda, trjágróðurs og húsdýra, svo eitthvað sé nefnt, um leið og viðkomandi býli er gert minna háð aðföngum og ríkisstyrkjum. Ég hef ekki séð íslenska þýðingu á hugtakinu, en finnst sjálfum að nota mætti orð eins og „vistrækt“ eða „vistræktun“ í þessu sambandi. Einhverjir hafa reyndar notað þessi orð eins og þau væru samheiti við „vistmenningu“ (e. permaculture), sem gengur mun lengra. Þarna er hætta á hugtakaruglingi, og því mun ég nota enska heitið það sem eftir lifir af þessum pistli, eða þar til einhver nennir að rökræða við mig um viðeigandi íslenska þýðingu.

79% uppskeruaukning!
Olivier de Schutter, sérstakur sendiherra Mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna á sviði matvælaréttinda, gerði samantektina sem hér er vísað til. Hún byggði sem fyrr segir á reynslunni sem fengist hefur úr 286 ræktunarverkefnum í anda „agroecology“. Í þessum verkefnum tókst að auka uppskeru um 79% að meðaltali. Auk þess kom í ljós að þol gagnvart loftslagsbreytingum jókst um leið og stuðlað var að viðhaldi líffræðilegrar fjölbreytni.

Nærtækar og ódýrar lausnir
Helstu niðurstöður úr samantekt Oliviers voru teknar saman í vikulegu fréttabréfi Umhverfisdeildar Evrópusambandsins (DG Environment) 8. september sl. Þar eru nefnd góð dæmi frá Kenýa og Zambíu, þar sem árangurinn byggðist m.a. á því að verja plöntur fyrir plágum með því að sá fráhrindandi plöntum í nágrenninu. Með þessu móti tókst að tvöfalda maísuppskeru og auka jafnframt nyt í kúm, því að aukagróðurinn nýttist sem skepnufóður. Einnig hefur gefist vel að sá niturbindandi tegundum. Ekkert af þessu telst til nýjunga, enda eru lausnir á vandamálum oft nærtækari en menn vilja vera láta.

Innviðir og menntun
Lausnin á fæðuvanda heimsins felst sem sagt ekki í því að fjárfesta í nýrri tækni stórfyrirtækja, hvort sem hún heitir erfðatækni eða eitthvað annað. Þvert á móti felst lausnin í bættum innviðum og menntun bænda til sjálfbærni. Hið opinbera þarf að fjárfesta í innviðunum og auðvelda bændum að miðla af reynslu sinni og þekkingu til annarra bænda sem skemmra eru á veg komnir. Fjárfestingin mun skila sér í auknum skatttekjum og minnkandi þörf fyrir styrki af ýmsu tagi.

Einhver hlýtur samt að tapa á þessu!
Á sínum tíma var Íslendingum talin trú um að til væri kerfi þar sem allir græddu og enginn tapaði. Sú var þó ekki raunin, og sú er ekki heldur raunin í því máli sem hér um ræðir. Vissulega munu bændur komast mun betur af en nú er, og sama mun gilda um samfélögin, bæði á landsvísu og heimafyrir. Og sama mun gilda um mannkynið í heild. Þeir sem tapa eru stórfyrirtækin sem hafa hag af því að bændur séu háðir þeim með aðföng, hvort sem um er að ræða fræ (erfðabreytt eður ei), tilbúinn áburð, varnarefni eða eitthvað annað.

Niðurstaða
Lausnin á fæðuvanda mannkyns er sem sagt til. Hún liggur í hinu smáa og í staðbundinni þekkingu!

(Þessi pistill er að hluta til byggður á frétt Science for Environment Policy 8. sept. sl. og að hluta á skýrslu Olivier de Schutter frá 17. des. 2010).

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | 4 Comments »

Lífræn ræktun skapar fleiri störf, meiri hagnað og betra umhverfi

Posted on 2.10.2011 by stefangisla

Um miðjan september birti Rodale-stofnunin í Pennsylvaníu í Bandaríkjunum nýjar niðurstöður úr rannsókn sem stofnunin hefur unnið að samfleytt í 30 ár. Í rannsókninni var lífrænn landbúnaður borinn saman við hefðbundinn landbúnað, bæði hvað varðar afkomu bænda og umhverfisáhrif. Niðurstöðurnar eru lífræna landbúnaðinum mjög í hag hvað báða þessa þætti varðar.

Helstu niðurstöður
Helstu niðurstöður rannsóknarinnar voru þessar:

  • Lífræn ræktun skilar jafnmikilli eða meiri uppskeru en hefðbundin ræktun.
  • Í þurrkatíð er uppskera í lífrænni ræktun mun meiri en í hefðbundinni ræktun.
  • Lífrænn landbúnaður byggir upp jarðveginn og stuðlar að sjálfbærni hans.
  • Orkunotkun er um 40% meiri í hefðbundnum landbúnaði en í lífrænum landbúnaði.
  • Losun gróðurhúsalofttegunda er um 55% meiri í hefðbundnum landbúnaði en í lífrænum landbúnaði.
  • Afkoma bænda í lífrænum landbúnaði er betri en annarra bænda.

Svipuð uppskera en meira þurrkþol
Bændur sem skipta yfir í lífræna ræktun mega búast við minni uppskeru á aðlögunartímabilinu, þ.e.a.s. fyrstu þrjú árin. Að þeim tíma liðnum er uppskeran í flestum tilvikum svipuð og í hefðbundnum landbúnaði samkvæmt niðurstöðum Rodale. Hins vegar virðast akrar í lífrænni ræktun þola þurrk mun betur en akrar í hefðbundinni ræktun. Við slíkar aðstæður var uppskeran í lífrænu ræktuninni 31% meiri en í þeirri hefðbundnu. Að þessu leyti kom lífræna ræktunin einnig betur út en ræktun þar sem notuðu voru erfðabreytt þurrkþolin afbrigði. Þar var uppskerumunurinn 6,7-13,3%, lífrænu ræktuninni í hag.

Betri vatnsbúskapur
Þessi mikli uppskerumunur í þurrkum kann að tengjast getu jarðvegs til að taka við og halda í sér vatni, en rannsóknin leiddi í ljós að jarðvegur í lífrænni ræktun tekur við 15-20% meira vatni en jarðvegur í hefðbundinni ræktun. Þetta þýðir að stærri hluti regnvatns skilar sér niður í vatnsforðabúrið í grunnvatninu í stað þess að skolast út í næsta skurð eða vatnsfall með tilheyrandi vatnsrofi.

Meiri hagnaður
Þegar afkoma bænda á 30 ára tímabili var borin saman, var lífræni landbúnaðurinn í yfirburðastöðu. Meðalhagnaður þar var 558 dollarar á ekru á ári, en aðeins 190 dollarar í hefðbundinni ræktun. Þessi mikli munur skýrist að hluta til af mun hærra söluverði lífrænt vottaðra afurða, en einnig reyndist kostnaður í lífrænni ræktun lægri. Svipað var uppi á tengingnum þegar lífræn ræktun var borin saman við ræktun erfðabreyttra plantna, en þar var afkoma bænda fremur bág. Það er í samræmi við aðrar svipaðar rannsóknir sem ná yfir skemmri tíma.

Heilbrigðari jarðvegur
Jarðvegur í lífrænni ræktun reyndist heilbrigðari en í hefðbundinni ræktun, en heilbrigði jarðvegs er m.a. mælt í kolefnisinnihaldi. Kolefnisinnihaldið fór heldur lækkandi með árunum í hefðbundinni ræktun, en hækkandi í lífrænni ræktun. Þetta er mikilvægt af ýmsum ástæðum, enda gegnir kolefni margþættu hlutverki í jarðvegi. Kolefnisríkur jarðvegur er næringarríkari en annar jarðvegur, binst þéttar saman, heldur jafnara hitastigi, skapar betri lífsskilyrði fyrir örverur, heldur í sér meira vatni og tryggir betri loftun.

Hagur í heimabyggð
Auk þess sem hér hefur verið talið, benda niðurstöðurnar frá Rodale til þess að lífrænn landbúnaður skapi um 30% fleiri störf en hefðbundinn landbúnaður. Stærri hluti teknanna í greininni nýtist því viðkomandi byggðarlagi í stað þess að fara í kaup á aðföngum. Staðhæfingin um meiri hagnað í yfirskrift þessa pistils gildir því líklega ekki um þá sem selja aðföng til landbúnaðar.

Niðurstöðurnar frá Rodale eru ekki þær einu sinnar tegundar, en þær hafa þó nokkra sérstöðu vegna þess hversu langt tímabil þær spanna.

(Þessi pistill er byggður á upplýsingum á heimasíðu Rodale Institute  og á umfjöllun Business Wire  og  The Star Phoenix).

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Leave a comment »

Yfirdráttardagurinn var sl. þriðjudag

Posted on 30.9.2011 by stefangisla

Yfirdráttardaginn 2011 bar upp á þriðjudaginn 27. september sl. Þann dag var mannkynið búið að eyða öllu því sem náttúran getur framleitt á þessu ári. Síðan á miðvikudag höfum við lifað á yfirdrætti, sem væri nú kannski í lagi ef við hefðum ekki haft svipaðan hátt á nokkur síðustu ár. Við erum með öðrum orðum farin að ganga skuggalega mikið á höfuðstólinn.

Samtökin Global Footprint Network hafa þróað aðferð til að reikna vistfræðilegt fótspor þjóða, og út frá sömu forsendum tímasetja samtökin „yfirdráttardaginn“ (e. Earth Overshoot Day). þ.e.a.s. daginn þegar afrakstur ársins er genginn til þurrðar. Á síðasta ári var þessi dagur í lok ágúst, sem gæti bent til að annað hvort hafi afraksturinn af auðlindum jarðar aukist eða neysla mannkyns minnkað. Sú er þó ekki raunin, heldur stafar breytingin milli ára af lagfæringum á reikniformúlunni sem notuð er. Vitanlega er ekki til nein ein rétt aðferð og þar af leiðandi enginn einn réttur yfirdráttardagur, en smátt og smátt verður aðferðarfræðin betri og niðurstaðan nær því að gefa rétta mynd af ástandinu.

Þriðjudagurinn 27. september var 270. dagur ársins (af 365). Það þýðir með öðrum orðum að þetta ár notar mannkynið þrjúhundruðsextíuogfimm tvöhundruðogsjötíustu hluta af því sem jörðin gefur af sér á árinu, samkvæmt útreikningum Global Footprint Network. Þetta má orða þannig að mannkynið þurfi 365/270 = 1,35 jarðir til að framfleyta sér eins og staðan er í dag. Það er vesen, því að við höfum jú bara eina jörð – og eftir því sem best er vitað stendur ekki til að þeim fjölgi.

Nú er eðlilegt að spurt sé: Hvar fáum við þessar 0,35 jarðir sem vantar upp á? Svarið er einfalt: Þetta tökum við af höfuðstólnum, svo sem úr olíu og öðrum jarðefnum sem við höfum nurlað saman á milljónum ára, ef svo má að orði komast. Og við tökum þetta líka úr andrúmslofti og vatni, sem hafa kannski tekið við 35% meiri úrgangi en þau ráða við á einu ári, og úr jarðvegi og regnskógum, sem hafa kannski verið skert um 35% umfram það sem þau þola á einu ári.

Það er alveg hægt að ganga á innstæður eða lifa á yfirdrætti, en bara í tiltekinn tíma. Þetta gengur ekki svona til lengdar. Þar gildir það sama í bankanum og í náttúrunni. Að endingu kemur að skuldadögum.

Neyslumælir mannkyns 2011. (Af heimasíðu Global Footprint Network)

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | 1 Comment »

Frá Landsmóti hagyrðinga 2011

Posted on 4.9.2011 by stefangisla

Í gærkvöldi tók ég í fyrsta sinn þátt í Landsmóti hagyrðinga, sem að þessu sinni var haldið í Stykkishólmi. Reyndar lít ég ekki á mig sem hagyrðing þó að ég hafi alist upp við kveðskap – og þó að tilfinning fyrir forminu sé mér líklega í blóð borin. Ég stunda nefnilega enga vísnagerð að staðaldri og hef nánast engin tengsl við „hagyrðingasamfélagið“, ef svo má að orði komast. En þarna var ég nú samt, nánar tiltekið sem fulltrúi Vesturlands í 6 manna hagyrðingapallborði frá öllum landshlutum. Dofri Hermannsson stjórnaði pallborðinu, sem e.t.v. skýrir þátttöku mína að einhverju leyti. Dofri er frændi minn.

Pallborðsumræður af því tagi sem hér segir frá, fara yfirleitt þannig fram að þátttakendur fá send yrkisefni með sæmilegum fyrirvara og mæta undirbúnir til leiks. Síðan skiptast þeir á að tjá sig í bundnu máli um hvert yrkisefni fyrir sig. Og stundum verða nýjar vísur til í hita leiksins. Þær eru oft skemmtilegastar. Það er nefnilega með vísur eins og fleira, að þær verða ekki endilega safaríkari eftir því sem þær eru soðnar lengur.

Hagyrðingapallborðið í Stykkishólmi var svipað öðrum slíkum. Þarna sátum við sem sagt 6 saman eins og fyrr segir, og höfðum öll fengið yrkisefnin send frá Dofra með góðum fyrirvara. Auk mín sátu þarna þau Magnús Stefánsson á Fáskrúðsfirði fyrir Austurland, Davíð Hjálmar Haraldsson á Akureyri fyrir Norðurland, Guðmundur Stefánsson í Hraungerði fyrir Suðurland, Halla Gunnarsdóttir í Reykjavík fyrir höfuðborgarsvæðið og Helga Guðný Kristjánsdóttir í Botni II í Súgandafirði fyrir Vestfirði.

Hér á eftir ætla ég að opinbera hluta af framlagi mínu til pallborðsumræðnanna. Reyndar er eðlilegt að byrja á vísu sem varð til áður en ég lagði af stað, þó að hún kæmi ekki fram á pallborðinu:

Sólin brosir sumarleg.
Set ég í bílinn dótið.
Stykkishólmur, hér kem ég
á hagyrðingamótið.

Eitt af yrkisefnunum var hækkandi meðalaldur bænda, en nýliðun í þeirri stétt hefur af ýmsum ástæðum verið óþarflega lítil. Ég nefndi í inngangi að kveðskap mínum um þetta efni, að ég hefði eiginlega verið bóndi í æsku, enda skráður fyrir 30 kindum þegar best lét á menntaskólaárunum.

Ef ég bóndi yrði að nýju,
yngjast myndi fljótt og létt,
því karlar undir 80
eru unglingar í þeirri stétt.

Og svo bættist önnur við, sem ég setti reyndar saman fyrir 2-3 árum:

Búskapur hefur breyst eins og gengur,
bændamenningin orðin klén.
Mógrafir sjást ekki í sveitinni lengur,
en sínu meira um skuldafen.

Sjálfstæði þjóðarinnar var næsta yrkisefni:

Sjálfstæðið er heilagt okkur öllum,
en óþarfi að kveðja það með sút,
ef Kínverjar gista á Grímsstöðum á Fjöllum
og geta borgað skikkanlega út.

Á Fróni er fallvölt gæfan,
„fyrst um dags morgunstund“:
Um Grímsstaði, Tíbet og Taiwan
ég tipla á kínverskri grund.

 Eitt af frumlegri yrkisefnunum voru transfitusýrur, en þátttakendur í pallborðinu voru ekki allir jafnhrifnir af því viðfangsefni.

Af hollustu hraustur mig fylli
og hráfæði útbý af snilli
og fiskrétt með glans,
en svo fell ég í trans-
fitusýrur á milli.

Framsóknarflokkurinn hefur, hvernig sem á því stendur, löngum legið betur við höggi en aðrar stjórnmálahreyfingar hvað vísnagerð varðar. Að þessu sinni var m.a. lagt til að fjallað yrði um brotthvarf Guðmundar Steingrímssonar úr flokknum og e.t.v. einnig um yfirstandandi megrunarkúr formanns flokksins.

Framsókn er orðin alveg bakk.
Að henni meinin sverfa:
Erfðaprinsinn farinn á flakk
og formaðurinn að hverfa.

Ég hef áður gert nokkrar framsóknarvísur af mismunandi tilefnum. Mér hefur t.d. stundum gengið illa að fylgjast með því hverjir séu í flokknum og hverjir ekki, eða jafnvel hvaða flokkur þetta sé yfirleitt. Einhvern tímann leiddi þetta til eftirfarandi samsuðu, sem ég lét líka fljóta með í gærkvöldi:

Síkvikur stjórnmálasærinn er
sem ég bý við:
Framsókn er gengin úr sjálfri sér.
Svona er lífið.

Undir lokin áttu þátttakendur að útskýra ágæti eigin landshluta umfram aðra. Ég hlaut því að yrkja um yfirburði Vesturlands:

Fyrir norðan ég norðurljós best fann
og nóg getur Suðurland hresst mann.
Svo er Austurland flott,
samt er ekkert eins gott 
og að vera með mér fyrir vestan.

Síðasta verkefnið var „vísa að eigin vali“ eins og það var orðað í forskrift stjórnandans:

Í Hólminum fylltu hagyrðingar sali,
og hetjukvæðin voru í röðum flutt.
En þetta er bara vísa að eigin vali,
voða stutt.

Ég get svo sem bætt við þetta einni vísu, sem ég gerði á staðnum í framhaldi af erindi sem heiðursgestur mótsins, Dr. Ragnar Ingi Aðalsteinsson hélt, en þar færði hann m.a. sterk rök fyrir því að vísnaformið væri síður en svo að deyja út. Þvert á móti stæði vísnagerð í blóma sem aldrei fyrr, og jafnvel grunnskólabörn sýndu mikla færni á þessu sviði, hvað sem liði öllu tali um afar háan meðalaldur hagyrðinga. Seinna um kvöldið hafði Gísli Einarsson, sem stjórnaði samkomunni, orð á því að við eitt borðið í salnum sæti hópur af fólki sem lækkaði meðalaldurinn í salnum mjög verulega. Þetta kallaði hann „barnaborðið“. Við annað tækifæri var óskað eftir vísum úr sal, og þá hvatti Gísli landsmótsgesti til að yrkja eins og … (eitthvað sem ekki verður nefnt í óbundnu máli á svona virðulegri bloggsíðu). En út úr þessu kom alla vega þetta:

Gömul kvæðagen að virkja
gengur seint – til notkunar.
En hiklaust börnin ungu yrkja
eins og moðerfokkerar.

Lýkur hér að segja frá mínum þætti í Landsmóti hagyrðinga. Ég get þó upplýst að lokum að fólki leiddist ekkert þarna, enda var margt fleira til skemmtunar en hagyrðingapallborðið, svo margt að dagskráin stóð linnulaust í fjóran og hálfan klukkutíma. Þá er harmonikkuballið ekki meðtalið, enda fór ég heim áður en það byrjaði.

Filed under: Kveðskapur | 2 Comments »

Ísland er land þitt!

Posted on 1.9.2011 by stefangisla

Ég ætla ekki í búðina í dag til að fræðast um erfabreytt matvæli með lestri innihaldslýsinga. Í fyrradag, daginn áður en ég skrifaði bloggpistilinn um merkingar erfðabreyttra matvæla, tók nefnilega gildi reglugerð nr. 811/2011 um breytingu á reglugerð nr. 1038/2010 um merkingu og rekjanleika erfðabreyttra matvæla og erfðabreytts fóðurs, þess efnis að gildistöku ákvæðanna um merkingu matvæla sé frestað til 1. janúar 2012. Fram að þeim tíma mun ég því halda áfram að búa í því ríki Evrópu sem stendur sig verst í að upplýsa neytendur um erfðabreytt efni í matvælum!

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | 1 Comment »

« Undanfarandi síða — Eftirfarandi síða »