• Heimsóknir

    • 127.256 hits
  • mars 2026
    S M F V F F S
    1234567
    891011121314
    15161718192021
    22232425262728
    293031  

  • Nýlegar færslur

  • Færslusafn

10 ráð til að útrýma svörtum svönum

Posted on 16.2.2011 by stefangisla

Í óbeinu framhaldi af pistli mínum fyrr í dag um áhættu vegna útiræktunar erfðabreyttra lífvera finnst mér ekki úr vegi að benda lesendum á stutta grein sem Nassim Nicholas Taleb skrifaði í Financial Times í apríl 2009 undir yfirskriftinni “Ten principles for a Black Swan-proof world”. Þar setur hann fram 10 hollráð til að koma í veg fyrir að svartir svanir geri vart við sig. Með svörtum svönum er hér átt við atburði sem eiga ekki að geta gerst en gerast samt, eða með orðum atburði með afar lágar líkur en gríðarlegar afleiðingar. Hollráð Talebs geta nýst okkur, hvort sem við viljum fyrirbyggja annað efnahagshrun, tjón af völdum erfðabreyttra lífvera eða aðra svarta svani með uppruna í manngerðum útungunarvélum.

Hollráð Talebs eru í stuttu máli þessi – í lauslegri þýðingu og endursögn:

  1. Látið það sem er brothætt brotna áður en það verður of stórt.
  2. Látið samfélagið ekki taka tapið á sig, á sama tíma og þið einkavæðið gróðann.
  3. Látið ekki fólk sem ekið hefur skólabíl blindandi (og klesst hann) fá nýjan bíl.
  4. Látið ekki mann með árangurstengdan kaupauka reka kjarnorkuver eða annast áhættustýringu.
  5. Finnið jafnvægi milli flækjustigs og einfaldleika.
  6. Gefið ekki börnum dýnamitstúbu, jafnvel þótt notkunarleiðbeiningar fylgi.
  7. Ríkisstjórnir eiga aldrei að þurfa að “endurvekja traust”.
  8. Gefið ekki fíkli dóp til að lækna fráhvarfseinkenni.
  9. Markaðsvæðið ekki ellilífeyrinn.
  10. Búið til eggjaköku úr brotnu eggjunum.

Hollráð Talebs hefur áður borið á góma  í umræðunni hérlendis, en mér finnst allt í lagi að rifja þau upp annað slagið. Þess vegna hvet ég lesendur líka til þess að lesa greinina alla. Þeir sem ekki hafa aðgang að Financial Times á netinu geta skráð sig frítt til að lesa nýlegar greinar.

Ég hef áður skrifað svolítið um svarta svani, en þeir sem vilja kynna sér hugtakið nánar geta fundið fjöldann allan af heimildum á netinu. Svo má auðvitað benda á bók Talebs, “The Black Swan: The Impact of the Highly Improbable”, sem víða hefur verið vitnað til í fjármálaumræðunni.

Filed under: Sjálfbær þróun | 2 Comments »

EBL: Líkur og áhætta er ekki það sama

Posted on 16.2.2011 by stefangisla

Í umræðu síðustu daga um útiræktun erfðabreyttra lífvera hefur mönnum orðið tíðrætt um áhættuna, enda eðlilegt að menn velti henni fyrir sér. Ég fæ hins vegar ekki betur séð (eða heyrt) en að þarna séu menn í raun og veru að tala um líkur en ekki áhættu. Þetta er ekki það sama, a.m.k. ekki þegar rætt er um áhættumat.

Þegar meta á áhættu sem fylgir einhverri tiltekinni aðgerð eða ástandi, þarf að skoða tvennt; annars vegar líkurnar á að tjón verði og hins vegar stærð (fjárhæð) tjónsins. Margfeldi þessara tveggja þátta segir til um áhættuna. Mjög ólíklegur atburður getur þannig falið í sér verulega áhættu ef afleiðingar atburðarins eru gríðarlegar. Setja má þetta fram í einfaldri jöfnu:

Á = L x T

þar sem Á stendur fyrir áhættu, L fyrir líkur og T fyrir tjón. (Á ensku lítur þetta svona út: R(risk) = p(probability) x L(loss)).

Í umræðu síðustu daga hafa menn rætt töluvert um líkurnar á tjóni, og flestir eru sammála um að þær séu mjög litlar, en samt ekki engar. Hins vegar hef ég ekki heyrt minnst orði á mögulega stærð (fjárhæð) tjóns. Það er marklaust að tala um áhættu nema hafa hugmynd um hversu stórt tjónið kynni að verða. Það er með öðrum orðum marklaust að tala bara um líkurnar.

Tryggingafélög byggja tilveru sína á áhættumati. Það þarf því ekki að koma á óvart að eftir því sem ég best veit hefur ekkert tryggingarfélag í heiminum treyst sér til að selja tryggingu gegn tjóni sem kann að verða vegna útiræktunar erfðabreyttra lífvera. Menn geta hugsanlega komist að einhverri niðurstöðu um núll komma eitthvað prósent líkur, en óvissan um stærð tjónsins kemur í veg fyrir að hægt sé að meta áhættuna með nægri vissu til að tryggingarfélög hafi áhuga á viðskiptunum.

Tölum um allan pakkann, ekki bara líkurnar!

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Leave a comment »

Hugsað um hreyfiseðla

Posted on 11.2.2011 by stefangisla

Það gladdi mig mjög að lesa um það í Fréttablaðinu sl. þriðjudag, að nú hillti undir það að jafnvel á Íslandi muni hreyfiseðlar í ákveðnum tilvikum taka við af lyfseðlum. Gaman væri að heyra meira af þessu, hvar málið sé statt í kerfinu, hvenær búast megi við að hreyfiseðlar verði orðnir almennur valkostur og hvernig ætlunin sé að standa að þessu.

Mitt í þessum þönkum mínum rakst ég sem oftar inn á heimasíðu sveitarfélagsins Landskrona í Svíþjóð, og þar fann ég einmitt eitt dæmi um það hvernig svona nokkuð gæti litið út í framkvæmd. Í Landskrona hefur verið unnið með hreyfiseðla síðustu 5 ár, og á síðasta ári var kerfið orðið nokkurn veginn tilbúið til notkunar. Kerfið í Landskrona byggir á samstarfi margra aðila, þ.á.m. sveitarfélagsins, sjúkrahússins, heilsugæslustöðva, íþróttafélaga og líkamsræktarstöðva. Hreyfiseðlar sem gefnir eru út af læknum gilda þá sem afsláttarmiðar í tilteknar íþrótta- og líkamsræktarstöðvar og á tiltekin námskeið, allt samkvæmt sérstakri gjaldskrá sem birt er á heimasíðu sveitarfélagsins.

Unnið hefur verið með hreyfiseðla árum saman í Svíþjóð, og reyndar líka í Noregi og Danmörku. Í Svíþjóð er í þessu sambandi talað um „Fysisk aktivitet på recept“ eða „FaR“, sem er skrásett vörumerki þar í landi. Norðmenn hafa reyndar farið örlítið aðra leið, eða öllu heldur útvíkkað hugtakið. Þar er talað um „græna lyfseðla“ („Grønn resept“) og litið á aðstoð til að breyta reykingavenjum og lífsstíl sem hluta af pakkanum. Íslendingar hafa verið skrefinu á eftir frændum sínum í þessum efnum, en þó eru nokkur ár síðan fyrst var farið að ræða hugmyndir af þessu tagi, m.a. í kynningum Landsskrifstofu Staðardagskrár 21 á meðan hún var starfrækt. Flest bendir til að hér leynist stórkostleg tækifæri til úrbóta hvað varðar meðferð þunglyndis og annarra geðrænna vandamála. Steindór J. Erlingsson vísindasagnfræðingur bendir t.d. á það í grein sinni í Fréttablaðinu í gær, að á síðustu 20 árum hefur tíðni örorku vegna geð- og atferlisraskana nánast tvöfaldast hérlendis, á sama tíma og ávísun þunglyndislyfja og annarra geðlyfja hefur aukist upp í það að vera með því mesta sem þekkist í heiminum. Í grein sem þrír íslenskir læknar birtu í tímaritinu British Journal of Psychiatry 2004 kom fram að ekkert benti til að gríðarleg aukning í notkun þunglyndislyfja á Íslandi hefði leitt til bættrar geðheilsu þegar á heildina er litið. Því væri þörf á að leita annarra og betri úrræða. Dr. Vilhjálmur Ari Arason gerir þetta sama mál að umtalsefni í ágætu bloggi sínu á Eyjunni í gær.

Ég bíð spenntur eftir næstu fréttum af íslenskum hreyfiseðlum.

Filed under: Heilsa, Sjálfbær þróun | 3 Comments »

Hanastélsáhrifin vanmetin

Posted on 10.2.2011 by stefangisla

Við umgöngumst daglega fjöldann allan af tilbúnum efnum á heimilum okkar og vinnustöðum. Sum þessara efna eru skaðleg umhverfi og heilsu, en sem betur fer hittum við þau sjaldan fyrir í nógu miklum styrk til að hin skaðlegu áhrif komi fram. Til að vernda okkur enn frekar hafa opinberir aðilar gefið út leiðbeiningar um hámarksstyrk margra þessara efna í tilteknum neytendavörum og/eða heilsufarsmörk sem segja til um hámarksstyrk efnanna í umhverfi okkar. Helsti veikleikinn í þessu ágæta kerfi er sá, að heilsufarsmörkin gilda alla jafna um hvert efni fyrir sig, en taka ekki tillit til þeirra samanlögðu áhrifa sem við verðum hugsanlega fyrir þegar við umgöngumst fleiri efni á sama tíma. Þetta er það sem gjarnan er kallað „cocktail effect“ á erlendum málum eða „hanastélsáhrif“ í hrárri þýðingu.

Á heimasíðu dönsku upplýsingamiðstöðvarinnar um umhverfi og heilsu (IMS) eru hanastélsáhrif skilgreind sem „samanlögð áhrif sem fólk verður fyrir þegar það umgengst fleiri en eitt varasamt efni samtímis, þar sem hvert efni um sig er ekki til staðar í nægum styrk til að hafa áhrif“

Lítið hefur verið fjallað um hanastélsáhrif hérlendis. Þó var þetta fyrirbæri nefnt lauslega í „Orðum dagsins” á heimasíðu Staðardagskrár 21 á Íslandi á sínum tíma, t.d. þann 21. febrúar 2008. Þar var vísað í fréttatilkynningu frá Tækniháskóla Danmerkur DTU, þar sem fram hafði komið að „hormónatruflandi efni, sem hvert um sig er óskaðlegt í litlum skömmtum, geta í sameiningu valdið hættulegum „hanastélsáhrifum“ (e: Cocktail effects) sem m.a. geta endurspeglast í vansköpuðum kynfærum nýfæddra karldýra“. Því væri „nauðsynlegt að taka meira tillit til „hanastélsáhrifa“ við áhættumat á efnavörum“. Þá hefur Neytendablaðið fjallað um þessi mál, m.a. í 1. tbl. 2010, bls. 14-15.

Það er hollt að rifja þetta upp núna þegar hugsanleg áhrif díoxíns á heilsu fólks eru til umræðu. Kannski er styrkur þess alls staðar innan heilsufarsmarka, en dæmið gæti litið öðru vísi út ef líka væri hægt að skoða í hve miklum mæli fólk umgengst önnur efni samtímis. Af nógu er að taka – og þarf ekki díoxín til. Þar má nefna parabena, BPA, þalöt, brómeruð eldvarnarefni, PFOA, PFOS, azo-liti, resorcinol eða jafnvel PCB, svo eitthvað sé nefnt.

Þetta hljómar sjálfsagt allt sem hálfgerð „latína, sem hjálpar venjulegu fólki ekki neitt“. Öll erum við frekar venjulegt fólk, og flest eigum við það sameiginlegt að nota helling af efnum dags daglega, m.a. í snyrtivörum, án þess að velta fyrir okkur hugsanlegum neikvæðum samlegðaráhrifum efnanna á heilsu okkar. Framleiðendur keppast við að nota ólíklegustu efni í vörurnar sínar til að gefa þeim rétta virkni, lykt eða áferð. Og allt á þetta að gera okkur fallegri, hraustari og hamingjusamari. Skuggahliðarnar eru sjaldnar nefndar.

Og hvað er þá til ráða? Hvernig á að hegða sér í þessum flókna efnaheimi, þar sem sjaldnast er til neitt eitt rétt svar, og því síður að einhver geti eða vilji segja manni hvert það er. Hér sem víðar er varúðin aðalatriði. Besta leiðin er að draga úr notkun tilbúinna efna í daglegu lífi, og næstbest að velja alltaf umhverfismerkt eða lífræn vottuð efni, ef efni eru keypt á annað borð.

Filed under: Heilsa, Sjálfbær þróun, Umhverfismál | 2 Comments »

Leynist PCB í íslenskum húsum?

Posted on 28.1.2011 by stefangisla

Ég hef lengi velt fyrir mér þeirri þögn sem ríkir hérlendis um hættuna sem kann að stafa af PCB í gömlum byggingum. Annað hvort hljótum við að vera svo blessunarlega laus við þetta vandamál, að það taki því ekki að ræða það, enda þótt norrænir nágrannar okkar virðist hafa af þessu miklar áhyggjur hver heima hjá sér, eða þá að í okkur blundar meira kæruleysi og þekkingarskortur en hollt er. Ég get ekki lagt dóm á það hvor skýringin sé líklegri. Samt finnst mér hæpið að við getum afskrifað allar áhyggjur fyrr en við erum búin að kanna málið svolítið. Það hefur ekki verið gert mér vitanlega.

Hvar er þetta PCB?
PCB getur leynst víða í gömlum byggingum, svo sem í fúgumassa og í lími og þéttingum í tvöföldu gleri. Kannski er þetta stærra vandamál á hinum Norðurlöndunum en hér, vegna þess að þar er miklu hærra hlutfall bygginga gert úr hleðslusteini, og þar af leiðandi leynist miklu meiri fúgumassi í þarlendum byggingum en íslenskum. En einangrunargler og lím var jú notað á Íslandi líka á þeim tíma sem slíkar vörur innihéldu verulegt magn af PCB.

Vangaveltur um íslenskt gler
Í athugun sem ég gerði fyrir Félagsbústaði hf. á árunum 2001-2003 komst ég að því að rík ástæða væri til að ætla að „flestar gerðir samsetningarlíms og a.m.k. nokkrar þeirra kíttistegunda, sem notaðar voru við framleiðslu og ísetningu einangrunarglers hérlendis á árunum 1956-1980, og hugsanlega lengur, hafi innihaldið PCB, þar sem efnið var mjög almennt notað sem mýkingarefni fram eftir 8. áratug 20. aldar“. Eftir að hafa lesið mér svolítið til um innlenda glerframleiðslu á þessum árum taldi ég mig geta staðhæft að PCB hefði komið við sögu í framleiðslu og ísetningu á öllu einangrunargleri hérlendis á umræddu tímabili. PCB var á þessum tíma m.a. að finna í lími og kítti úr Thiokolefnum, sem notað var við samsetningu á CUDO-gleri og væntanlega einnig við ísetningu á CUDO-gleri og Glerborgargleri. Vitað er að á árunum í kringum 1970 innihéldu þessi Thiokolefni um 1-40% PCB, sem í því tilviki var notað sem mýkingarefni. PCB var líka í efninu PRC 408, sem notað var við samsetningu á Glerborgargleri og gleri frá Íspan. Sömuleiðis innihéldu þéttiefnin Bostic-vulkfil og Bostic Vulkseal (103 og 104) talsvert magn af PCB. Með einföldum útreikningum komst ég að því að hérlendis gætu tugir tonna af PCB hafa leynst í byggingum sem reistar voru eða endurbættar á árunum 1956-1980, en líklega væri mikill meirihluti þessa efnis þegar sloppinn út í umhverfið, m.a. vegna þess að íslenskt einangrunargler sem framleitt var um þetta leyti þótti ekki sérlega endingargott.

Hvað svo?
Nú eru bráðum 10 ár síðan þessum PCB-pælingum mínum lauk. Ég veit ekki til að hérlendis hafi neinn aðhafst neitt í þessum málum síðan þá, nema hvað iðnaðarmenn og húseigendur hafa haldið áfram að skipta út gömlu einangrunargleri og koma því til urðunar, óvarðir að öllu leyti, á sama tíma og norrænir kollegar þeirra stunduðu sömu iðju íklæddir einhverju sem líkist meira geimfarabúningi en gallasamfestingi frá Vinnufatabúðinni.

Varúðarreglan
Hér er rétt að endurtaka og undirstrika að ég hef ekki hugmynd um hversu mikil hætta leynist enn í PCB-menguðum byggingum á Íslandi. En ég er samt ekki í vafa um að hættan er til staðar, a.m.k. á meðan enginn hefur kannað málið og sýnt fram á að svo sé ekki. Hér ætti Varúðarreglan að gilda sem víðar.

Hvað segir Gúgúl?
Fyrr í dag gerði ég afar óformlega könnun á því á Google hversu oft PCB í byggingum ber á góma á íslenskum og norrænum vefsíðum. Sú könnun felur auðvitað ekki í sér neinn stóran sannleik, en gefur þó vísbendingu um hvort málið sé yfirleitt á dagskrá. Niðurstöðurnar voru þessar:

  • Leitarorðið „PCB í byggingum“ (væntanlega aðallega íslenskar vefsíður) gaf 7 svör (sem öll tengdust mér eða Norrænu ráðherranefndinni).
  • Leitarorðið „PCB i bygg“ (væntanlega aðallega norskar vefsíður) gaf um 1.600 svör.
  • Leitarorðið „PCB i bygninger“ (væntanlega aðallega danskar vefsíður) gaf um 6.620 svör.
  • Leitarorðið „PCB i byggnader“ (væntanlega aðallega sænskar vefsíður) gaf um 19.700 svör.

Af Dönum og Svíum
Ég gaf mér ekki tíma til að skoða allar þær vefsíður sem þarna var vísað í. En það sem fyrst vakti þó athygli mína voru harðorð skrif í Ingeniøren í Danmörku, þar sem umhverfisráðherrann Karen Ellemann er sökuð um að hunsa álit sérfræðinga með því að neita að setja lög um að PCB skuli fjarlægt úr byggingum. Umræddir sérfræðingar telja brýnt að gerð verði landsáætlun um það hvernig staðið skuli að hreinsuninni og vísa þar m.a. til fordæmis Svía. Þar voru reglugerðarákvæði um þessi mál skerpt á síðasta ári, með sérstakri áherslu á skyldu húseigenda til að greina PCB í byggingum og láta fjarlægja það innan tilskilins frests.

Niðurstaða
Niðurstaða mín er þessi: Það getur vel verið að PCB í byggingum sé ekkert vandamál á Íslandi. En efnið var samt notað hér á sínum tíma, og meðan ekki hefur verið sýnt fram á að það finnist ekki í skaðlegu magni, þá er ástæða til að óttast að svo sé. Varúðarreglan á að gilda í þessu sem öðru.

Lokaorð
Það skyldi þó aldrei vera að við höfum sofið á verðinum – og sofum enn.

(Meiri upplýsingar um þessi mál er m.a. að finna í rúmlega ársgömlu bloggi sem ég skrifaði eftir að hafa gluggað í danskt blað, og svo náttúrulega á þessum nokkurþúsund vefsíðum sem nefndar voru hér að framan, þ.á.m. í Ingeniøren og á heimasíðu sænsku umhverfisstofnunarinnar (Naturvårdsverket). Ef einhvern langar að fræðast enn meira get ég líka bent á norrænar skýrslur um málið, svo og aðrar norskar, danskar og sænskar heimildir).

Filed under: Heilsa, Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Leave a comment »

Blý í leikföngum

Posted on 27.1.2011 by stefangisla

Umhverfisstofnun Danmerkur (Miljøstyrelsen) kannaði nýlega efnainnihald í 27 ódýrum leikföngum sem ganga að einhverju leyti fyrir rafmagni. Óleyfileg efni fundust í 7 þeirra, þ.á.m. blý.

Umrædd leikföng voru keypt í dagvöruverslunum, leikfangaverslunum og íþróttavöruverslunum í Kaupmannahöfn og voru öll í ódýrari kantinum eins og fyrr segir, kostuðu sem sagt innan við 100 danskar krónur (2.100 ISK). Úrvalið var fjölbreytt, allt frá leikfangabílum upp í sápukúluvélar. Bannað er að nota blý í vörur af þessu tagi, en það fannst engu að síður í fjórða hverju leikfangi, nánar tiltekið í rafbúnaðinum. Blýið var með öðrum orðum ekki á yfirborði leikfanganna, og því ólíklegt að börnin komist í beina snertingu við það. En þegar notkun lýkur lendir blýið líklega í ruslinu, og þar ætti það helst ekki að vera. Í einu leikfangi fannst líka eldvarnarefnið deka-BDE, sem er bannað efni sem inniheldur bróm, (brómerað eldvarnarefni).

Þeir sem vilja ekki að börnin þeirra leiki sér með skaðleg efni ættu m.a. að:

  • kaupa sem minnst af rafknúnum leikföngum,
  • kaupa rafknúin leikföng sem endast lengi,
  • kaupa sem minnst af ódýrum leikföngum, því að þau eru líklegri til að innihalda skaðleg efni,
  • nota svansmerktar hleðslurafhlöður í rafknúin leikföng,
  • forðast að henda rafknúnum leikföngum í ruslið, en fara þess í stað með þau á flokkunarstöðvar,
  • banna börnunum sínum að leika sér með gömul raftæki fyrir fullorðna, svo sem gamla farsíma.

(Þessi pistill er byggður á frétt á heimasíðu dönsku upplýsingamiðstöðvarinnar um umhverfi og heilsu (IMS) 14. janúar sl. Einnig má benda á frétt á heimasíðu Neytendasamtakanna 18. mars 2010).

Filed under: Umhverfismál | Leave a comment »

Í fljótinu enn um sinn

Posted on 26.1.2011 by stefangisla

Þann 9. nóvember 2008 skrifaði ég bloggfærslu um þann vanda sem þjóðin stóð frammi fyrir þá,

  • um að við hefðum gengið fram með fljóti sem við vissum innst inni að væri bæði straumþungt og kalt, en sem við þyrftum samt að fara yfir fyrr en síðar,
  • um að einn daginn hefði okkur verið hrint út í fljótið,
  • um að mörg okkar óskuðu sér þess heitast að verða dregin aftur upp á sama bakkann – og allt yrði sem fyrr, 
  • um að engin leið lægi til baka, því að fljótsbakki fortíðarinnar væri fullkannaður og tækifæri hans uppurin, þannig að þar gætum við ekki þrifist lengur,
  • um að hinum megin við fljótið væri fljótsbakki framtíðarinnar með ný tækifæri og nýja óvissu, þangað lægi eina leiðin, þar biðu okkar ný tækifæri sem við vissum ekki hver væru og þar yrði gott að halda göngu sinni áfram, fram með fljóti, frá fljóti og að næsta fljóti.

Alla daga síðan 9. nóvember 2008 höfum við svamlað í fljótinu. Alla daga síðan 9. nóvember 2008 höfum við deilt um það hvort væri betra, að láta drösla okkur upp á fljótsbakka fortíðarinnar til þess eins að hrjóta út í fljótið á ný fyrr en varir, eða að brjótast áfram yfir á fljótsbakka framtíðarinnar og takast á við allar þær áskoranir sem bíða okkar þar.

Stjórnlagaþingið var einn af þeim flekum sem gat fleytt okkur áleiðis að fljótsbakka framtíðarinnar. Í gær var sá fleki tekinn af okkur. Þá gladdist sá hópur í fljótinu sem sér endurtekna fortíð í hillingum.

Atburðir gærdagsins tefja leið okkar yfir fljótið. En atburðir gærdagsins breyta því ekki að leiðin yfir fljótið er eina leiðin. Þess vegna þurfum við að smíða nýjan fleka til að komast áleiðis. Hann má vera eins og sá fyrri, því að ástæða þess að sá var tekinn af okkur var ekki sú að hann væri gallaður, heldur hin að við höfðum notað gölluð áhöld við smíðina.

Svaml í fljóti tekur á þolinmæðina. En við höldum samt ótrauð áfram, knúin áfram af tilhlökkun til nýrrar göngu, fram með fljóti, frá fljóti og að næsta fljóti.

Filed under: Stjórnlagaþing | 2 Comments »

Púströr dagsins í dag eru ekki málið

Posted on 23.1.2011 by stefangisla

Hlýnun loftslags á jörðinni verður ekki óyfirstíganleg þó að við höldum áfram að nota alla þá bíla, kolaorkuver og verksmiðjur sem nú eru í gangi, svo fremi sem við bætum ekki nýjum við.

Í grein Stevens J. Davis og félaga í Science í september 2010 eru birtir útreikningar á losun koltvísýrings frá öllum þeim koltvísýringslosandi fyrirbærum sem nú eru í notkun. Miðað við þær forsendur sem þeir félagar ganga út frá, mun öll losun frá þessum tækjum á líftíma þeirra leiða til þess að meðalhitastig á jörðinni hækki um 1,3°C fram til ársins 2060, samanborið við það sem var fyrir iðnbyltingu. Hitastigshækkunin verður því vel innan við þær 2°C, sem gjarnan er miðað við sem hættumörk. Samkvæmt þessu er ekki nauðsynlegt að skipta út þeim tólum og tækjum sem nú eru í notkun. Hins vegar er brýnt að kolefnishlutlaus tæki leysi þau af hólmi, strax og þau eru úrelt. Okkur er með öðrum orðum óhætt að láta núverandi tæki renna skeið sitt á enda, ef við hættum strax í dag að taka ný slík í notkun!

(Þessi stutti pistill er byggður á:  Steven J. Davis, Ken Caldeira og H. Damon Matthews: Future CO2 Emissions and Climate Change from Existing Energy Infrastructure. Science 10 September 2010. Vol. 329 no. 5997 pp. 1330-1333, (sjá útdrátt) eftir ábendingu frá Hans Nilsson hjá Fourfact í Svíþjóð).

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Leave a comment »

Hlaupaannáll 2010 og markmið fyrir 2011

Posted on 16.1.2011 by stefangisla
Þá er enn eitt hlaupaárið um garð gengið og tímabært að líta um öxl og rifja upp hvernig til tókst. Um leið er upplagt að horfa fram á veginn og opinbera markmið næsta hlaupaárs.
 
Engin markmið náðust
Í upphafi síðasta árs setti ég mér fjögur markmið fyrir hlaupin á árinu 2010. Í fyrsta lagi ætlaði ég að hlaupa 10 km undir 40 mín, í öðru lagi að hlaupa hálft maraþon undir 1:30 klst, í þriðja lagi að hlaupa 5 km undir 19:30 mín og í fjórða lagi að hlaupa 7 fjallvegi. Skemmst er frá því að segja að ekkert þessara markmiða náðist. Besti tími ársins í 10 km var 41:53 mín, 1:32:38 klst. í hálfu maraþoni, 5 km hljóp ég aldrei í keppni og fjallvegirnir urðu bara 6.
 
Meiðsli gera vart við sig
Ég var í góðu formi í upphafi ársins, enda hafði ég þá um nokkurt skeið verið að vinna í því að auka hraðann á æfingum. En um miðjan janúar fór ég aðeins yfir strikið á sprettæfingu í köldu veðri og tognaði í læri. Eins og ágætur vinur minn benti mér á var þetta samt ekki vegna þess að ég hefði tekið of mikið á því á sprettinum, heldur vegna þess að ég hafði tekið of lítið af styrktar- og liðleikaæfingum. Lítið varð úr æfingum næstu 3-4 vikur, og eftir þetta lét lærið alltaf vita af sér þegar ég ætlaði að gera einhverjar rósir. Um vorið var ég búinn að gefa öll hraðamarkmið upp á bátinn. Önnur smávægileg meiðsli voru eitthvað að angra mig um sumarið og haustið, en ekkert sem orð var á gerandi. Helst var bakið til leiðinda, líklega í framhaldi af svolítilli erfiðisvinnu í garðinum í júní.
 
Æfingar ársins
Æfingar gengu almennt mjög vel, ef þessi smávægilegu meiðsli eru frátalin. Reyndar missti ég líka aðeins úr vegna annríkis við undirbúning kosninga til Stjórnlagaþings í nóvember, en upp úr því náði ég líka þeim mun betri æfingatörn. Síðustu 6 vikur ársins voru þannig einhverjar þær bestu í sögunni hvað reglusemi við æfingar varðar. Þá hljóp ég alltaf þrisvar í viku og jók vegalengdirnar smátt og smátt. Var kominn í 52 km vikur í árslok, sem mér þykir allgott. Í heild var þetta næstlengsta ár sögunnar, en alls urðu kílómetrarnir 1.975 talsins. Aðeins árið á undan var lengra, 2.170 km. Apríl, október og desember urðu lengstu mánuðir sinnar tegundar hingað til. Háfslækjarhringurinn var sem fyrr helsta æfingabrautin, í heilu lagi eða að hluta. Reyndar fór ég ekki nema 20 ferðir heilan hring, sem var töluvert minna en árið áður. Allt er þetta náttúrulega skráð í ýtrustu smáatriðum, enda leikur að tölum ein helsta ástæða þess að ég held mér við efnið í hlaupunum.
 
Keppnishlaup
Á árinu 2010 tók ég þátt í fleiri keppnishlaupum en nokkru sinni fyrr, eða samtals 8. Fyrra metið hvað þetta varðar voru 7 keppnishlaup árið 2004. Keppnishlaup eru ekkert aðalatriði í þessu áhugamáli mínu, enda er ég líklega tiltölulega sjaldséður gestur í slíkum hlaupum. En mér finnst nauðsynlegt að skreppa í þetta annað slagið til að prófa getuna og hitta fólk.
 

Keppnistímabilið byrjaði með vetrarhlaupi á Akureyri í lok mars, 10 km á 44:43 mín. Það var svo sem langt undir væntingum, en færið var heldur ekki sem best. Næst var það svo Flóahlaupið, eða pönnukökuhlaupið eins og það er oftar nefnt. Þar var tíminn enn lakari, eða 45:04 mín, enda sunnan hvassviðri í Gaulverjabænum þennan dag. En veitingarnar á eftir voru þær langbestu á árinu. Svo var það Vormaraþonið í lok apríl. Þar fór ég hálft maraþon á 1:34:51 klst, sem var persónulegt met þrátt fyrir kulda og talsverðan blástur, en auðvitað langt frá markmiðinu. Fjórða hlaupið var svo 7 km Icelandairhlaupið snemma í maí. Þar voru aðstæður loks eins og best verður á kosið, og ég gerði virkilega mitt besta. Tíminn var 29:00 mín, sem var í raun endanleg staðfesting á því að 40 mínútna markið í 10 km væri ekki í boði þetta árið. En þetta var skemmtilegt hlaup. Þá var röðin komin að Fjölnishlaupinu 20. maí. Þar fór ég 10 km á 42:03 mín, sem var besti tíminn minn eftir fertugt, bráðskemmtilegt hlaup en brautin svolítið erfið undir lokin.

Næst var það hálft maraþon á Akranesi í júní. Það gekk vonum framar þrátt fyrir frekar hryssinglegt veður og vind. Ég fann mig vel og bætti persónulega metið í 1:32:38 klst. Í Ármannshlaupinu í júlí tókst mér svo að klípa 10 sek. af fertugsmetinu mínu í 10 km með því að hlaupa á 41:53 mín. Fékk einhvern krampa í tognaða lærið í lokin og kom örþreyttur í mark með sögulega grettu á andlitinu, eins og sést á mynd Gunnlaugs Júlíussonar hér til hliðar. Var nokkuð lengi að jafna mig almennilega á þessu, og ætlaði t.d. ekkert í Reykjavíkurmaraþonið, nema þá í mesta lagi í hálft. Náði heldur ekki að æfa vel þessar vikur, alltaf með einhver ónot í baki og fótum. En eftir að hafa hlaupið 40 km hring í kringum Skorradalsvatn í byrjun ágúst sá ég að þetta væri náttúrulega ekkert stórmál. Lét því slag standa með maraþonið. Var alls ekki vel undirbúinn, en fyrstu 35 kílómetrana leit þó út fyrir að ég myndi bæta tímann minn frá því í fyrra, sem var þó betri en mig hafði dreymt um að ná í lífinu. En svo fékk ég krampa undir lokin, eins og ég gat svo sem búist við. Lauk hlaupinu á 3:18:47 klst, eða 100 sek lengri tíma en í fyrra. Var í 7. himni með þetta, og ekki spillti fyrir að Þorkell sonur minn skellti sér með, fylgdi mér lengst af og var ekki nema 52 sek á eftir mér í markið, þrátt fyrir að vera fyrst og fremst 400 m hlaupari. Ég held að þessi árangur hafi dugað mér í 43. sæti á afrekaskrá ársins, og líklega í 5. sæti meðal karla á sextugsaldri. Þegar litið er á Íslandssöguna alla rétt hangi ég inni á topp-200, var líklega í 192. sæti í árslok og hafði þá lækkað um 24 sæti á árinu. Maður þarf nefnilega að vera í stöðugri framför til að halda stöðu sinni á þessum hála lista. Alls hafa u.þ.b. 1.650 Íslendingar hlaupið maraþonhlaup það sem af er, og fer ört fjölgandi. Maraþon er ekki lengur sérverkefni fyrir sérstaka sérvitringa, heldur raunhæft markmið og viðfangsefni fyrir venjulegt fólk.

Með Reykjavíkurmaraþoninu lauk keppnistímabili ársins. Markmiðin náðust sem sagt ekki, en auðvitað er ég samt hæstánægður með þetta allt saman. Annað væri bara vanþakklæti! Það eru hreinlega forréttindi að geta leikið sér í svona áhugamáli þegar maður er kominn vel yfir fimmtugt. 

Fjallvegahlaup
Fjallvegahlaupin gengu eins og í sögu á árinu. Þetta var fjórða sumarið í því verkefni, en ætlun mín er að hlaupa yfir 50 fjallvegi á 10 árum, þ.e. fyrir sextugsafmælið. Vertíðin byrjaði með hlaupum yfir Steinadalsheiði og Bitruháls, en þessi hlaup voru hluti af bráðskemmtilegum Þríhyrningi í júní. Seinna í sama mánuði tók ég Víknaslóðir fyrir og hljóp þar fjóra fjallvegi á einni helgi í góðum félagsskap og blíðskaparveðri, nánar tiltekið Gagnheiði, Víknaheiði/Húsavíkurheiði, Nesháls og Hjálmárdalsheiði. Þetta er með öðrum orðum leiðin frá Borgarfirði eystri til Seyðisfjarðar. Þar með eru fjallvegahlaupin orðin 21 frá upphafi. Verkefnið er sem sagt alveg á áætlun og einum fjallvegi betur. Um þetta er hægt að lesa MIKLU meira á http://www.fjallvegahlaup.is/.

Fjallvegahlaupadagskrá ársins er í smíðum og verður eflaust birt á blogginu mínu og á http://www.fjallvegahlaup.is/ fljótlega. Að þessu sinni er sjónum helst beint að Norðausturlandi og fjallvegum norðan Ísafjarðardjúps. Trékyllisheiði hefur einnig verið nefnd í þessu sambandi, og sömuleiðis einhverjir handhægir fjallvegir í grennd við Borgarnes. En þetta skýrist sem sagt von bráðar.

Sérverkefni
Að vanda stóð ég fyrir eða tók þátt í nokkrum sérverkefnum á hlaupum á árinu. Fyrst má þar nefna sérstakan Háfslækjarhring á uppstigningardag með hlaupurum úr Borgarnesi og víðar að, með matarveislu og heitum potti á eftir. Svo var það Þrístrendingur sem minnst var á hér að framan, fjalla- og skemmtihlaup um þrjá firði, þrjár strendur og þrjá fjallvegi (þ.á.m. Krossárdal sem ekki var nefndur í fjallvegahlaupaupptalningunni hér að framan, því að þar var um endurtekningu að ræða). Frumkvæði að þessu átti Dofri Hermannsson, hlaupari í Grafarvogi. Hann og nokkrir hlaupafélagar hans voru um helmingur af harðsnúnu liði hlaupara sem skemmti sér saman þennan dag. Í byrjun júlí var svo röðin komin að Hamingjuhlaupinu á Hólmavík, sem er líklega um það bil að verða að hefð. Að þessu sinni hlupum við fjórir saman vestan úr Geiradal í góðum mótvindi, um Gautsdal, Þröskulda og Arnkötludal til Hólmavíkur. Og fleiri slógust í hópinn á leiðinni.

 


Markmiðin 2011
Og nú er komið nýtt ár með nýjum markmiðum. Þau eru nokkuð annars eðlis en í fyrra, alla vega að því leyti að nú er ætlunin að leggja minna upp úr hraða og meira upp úr vegalengdum. Sennilega er sú áhersla í einhverjum takti við aldur þess sem markmiðin setur, því að þó að ég sé í aldeilis prýðilegu standi, þá er ég orðinn örlítið hægari en ég var á tvítugsaldrinum. Markmiðin fyrir árið 2011 eru þessi:

  • A.m.k. 5 fjallvegir
  • A.m.k. 2 maraþonhlaup, (helst 3)
  • Þátttaka í 7-tinda hlaupinu og Svalvogahringnum
  • Bæting í maraþoni og hálfmaraþoni
  • Heildarvegalengd a.m.k. 2.400 km
  • Gleðin með í för í öllum hlaupum

Lokaorð og þakkir
Það er við hæfi að ljúka þessum pistli með þökkum til allra þeirra sem hafa gert mér það mögulegt og skemmtilegt að sinna áhugamálinu mínu. Þar er þolinmóð og þrautseig fjölskylda efst á blaði og síðan Ingimundur Grétarsson og allir aðrir sem hafa hlaupið með mér, hjálpað mér og hvatt. Oftast hleyp ég einn, en það er nú samt bara þannig, að “maðurinn einn er ei nema hálfur, með öðrum er hann meiri en hann sjálfur”.

(PS: Með þessum pistli áttu að birtast fleiri myndir, en bloggkerfið hindraði mig í að setja þær inn á sómasamlegan hátt).

Filed under: Hlaup | 4 Comments »

Um skó, hænur og egg

Posted on 13.1.2011 by stefangisla

Kavat Amanda - umhverfismerktur skór frá Svíþjóð

Í  gær bloggaði ég um þalöt í sandölum og fékk í framhaldi af því góðar spurningar um það hvort íslenskir neytendur gætu yfirleitt nokkuð nálgast umhverfismerkta skó eða aðra skó sem teldust þokkalega skaðlausir umhverfi og heilsu. Í þessari færslu ætla ég að leitast við að svara þessum spurningum.

Ég veit því miður ekki hvort umhverfismerktir skór séu fáanlegir í íslenskum verslunum, enda heldur enginn aðili hérlendis tæmandi skrá um slíkt – og sjálfur er ég fáséður gestur í skóbúðum, nema þá helst í vefverslunum með hlaupaskó. Hugsanlega er þó hægt að finna einhverjar vísbendingar um þetta á vefnum Náttúran.is. Hitt veit ég að um þessar mundir hafa u.þ.b. 10 evrópskir skóframleiðendur leyfi til að merkja skóna sína með Umhverfismerki Evrópusambandsins (Blóminu). Þar af er einn sænskur (Skofabriken Kavat), einn finnskur (Urho Viljanmaa), einn franskur, tveir spænskir og 4-5 ítalskir. Lista yfir vottaða skó og framleiðendur þeirra er hægt að kalla fram á vefsíðunni http://www.eco-label.com/default.htm með því að velja tengilinn „Product / service“ í vinstri jaðri síðunnar og síðan vöruflokkinn „Footwear“. Kannski væri ráð að punkta hjá sér niðurstöðurnar og leita síðan markvisst eða spyrja í skóbúðum hvort þau eigi ekki svoleiðis.

Þess má geta í þessu sambandi að Norræni svanurinn hefur ekki gefið út viðmiðunarreglur fyrir skó.

Hér sem oftar kemur upp spurningin um það hvort komi á undan, eggið eða hænan. Á maður að bíða rólegur eftir því að einhverjum skókaupmanni detti í hug að flytja inn umhverfismerkta skó, eða á maður að spyrja eftir þeim í tíma og ótíma til að sýna fram á að einhver eftirspurn sé til staðar? Hvers vegna ættu líka skókaupmenn að eltast við þetta ef enginn kaupandi hefur sýnt þessu áhuga? Sem fyrr segir veit ég ekki hvort umhverfismerktir skór fáist hérlendis, en hvort heldur sem er ráðlegg ég kaupendum að spyrja!

Og fyrst ég minntist á hlaupaskó, þá sakar ekki að geta þess að á þeim vettvangi hefur mikið verið gert til að reyna að draga úr neikvæðum áhrifum skónna á umhverfi og samfélag. Þannig gaf tímaritið Runners World út sérstakt „grænt tölublað“ í nóvember 2008, sem að miklu leyti var helgað fróðleik um þessi mál. En ég veit ekki til að umhverfismerktir hlaupaskór séu komnir á markað.

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Leave a comment »

« Undanfarandi síða — Eftirfarandi síða »