• Heimsóknir

    • 127.253 hits
  • mars 2026
    S M F V F F S
    1234567
    891011121314
    15161718192021
    22232425262728
    293031  

  • Nýlegar færslur

  • Færslusafn

Þrístrendingur í fjórða sinn

Posted on 28.6.2013 by stefangisla

Thristrend2013 048 160Fjalla- og skemmtihlaupið Þrístrendingur var háð í fjórða sinn laugardaginn 22. júní sl., en eins og allir vita snýst þetta hlaup um að fara tvisvar þvert yfir Ísland sama daginn, nánar tiltekið með því að fara um þrjár sýslur, þrjár strandir og þrjá fjallvegi. Dofri Hermannsson, frændi minn frá Kleifum í Gilsfirði, sló upphaflega fram hugmyndinni um þetta hlaup, og síðan þá höfum við hjálpast að við að láta hana verða að veruleika. Það er óháð og hlutlaust mat mitt að alltaf hafi vel tekist til, þó sjaldan eins vel og í þetta skipti.

Kleifar í Gilsfirði eru sjálfsagður upphafsstaður fyrir Þrístrending af því að Kleifar eru einmitt upphafsstaður okkar Dofra beggja. Það tiltekna upphaf má rekja aftur til ársins 1851 þegar Jón Ormsson flutti frá Króksfjarðarnesi að Kleifum. Þessi Jón var langalangafi minn og langalangalangafi Dofra og var talinn „vel gáfaður, ráðhollur og gestrisinn“. (Þessar mikilvægu upplýsingar er að finna í 2. bindi Dalamanna eftir séra Jón Guðnason, (bls. 517), sem gefið var út í Reykjavík á kostnað höfundar 1961). Sonur Jóns var Eggert langafi minn á Kleifum (talinn vitur maður og lögkænn). Dóttir hans var Anna Eggertsdóttir, sem bjó á Kleifum með Stefáni Eyjólfssyni eiginmanni sínum. Meðal barna þeirra voru Birgitta móðir mín og Jóhannes afi Dofra. Þannig var nú það og þaðan er Stefánsnafnið komið. Lýkur hér þessum ættfræðilega inngangi.

Veðrið á laugardaginn var svo gott að vafi leikur á að annað eins hafi sést á þessum slóðum, nema í Þrístrendingi í fyrra þegar það var jafnvel enn betra. Hægur vindur blés úr óskilgreindri átt, fá ský á himni og sólin skínandi glöð. Hitastig á láglendi var um 8°C um morguninn en var komið nálægt 15°C síðdegis.

Glaðir hlauparar á hlaðinu á Kleifum á sólbjörtum laugardagsmorgni. Hafursklettur og Gullfoss í baksýn.

Glaðir hlauparar á hlaðinu á Kleifum á sólbjörtum laugardagsmorgni. Hafursklettur og Gullfoss í baksýn.

Á slaginu 11:07 að morgni þessa sólríka laugardags lagði fríður hópur hlaupara af stað frá Kleifum sem leið liggur niður heimreiðina. Þarna voru samtals 11 hlauparar á ferð, nógu harðsnúnir til að leggja í Þrístrending allan. Fleiri áttu eftir að bætast við síðar. Höfuðpaurinn Dofri tók að sér að vera bílstjóri, auk þess sem hann sá um að allt færi sómasamlega fram, dyggilega studdur af yngstu dóttur sinni Rún. Bílferðin kom sér vel, því að með henni sköpuðust tækifæri til að senda fólk og vistir milli staða eftir þörfum.

Á harðaspretti niður heimreiðina á Kleifum. Bara 41 km eftir! Bæjarstjórahjónin á Ísafirði fremst í flokki.

Á harðaspretti niður heimreiðina frá Kleifum. Bara 41 km eftir! Bæjarstjórahjónin á Ísafirði fremst í flokki.

Hlaupið allt gekk eins og í skemmtilegri sögu. Steinadalsheiðin reyndist enginn farartálmi, enda vegurinn orðinn vel jeppafær eftir veturinn. Við Heiðarvatn var áð um stund, en þar liggur vegurinn yfir hæðina hæst (um 340 m.y.s.). Þegar komið var norður af heiðinni og niður í Steinadal þurfti að fara yfir tvö vöð. Stundum hafa Þrístrendingsfarar reynt að stikla þar á steinum og komast yfir þurrum fótum, en að þessu sinni var óvenjumikið vatn í ám og ekkert annað að gera en vaða sem leið lá.

Heitir þetta ekki „að ráðast á vaðið þar sem það er blautast“? Hér eru Helgi og Birkir á fullri ferð.

Heitir þetta ekki „að ráðast á vaðið þar sem það er blautast“? Hér eru Helgi og Birkir á fullri ferð.

Við Stóra-Fjarðarhorn var áð að vanda og tekið upp nesti skammt þar frá sem eitt sinn stóð samkomuhús Ungmennafélagsins Gróðurs í Kollafirði. Það var reist sumarið 1936 en er nú löngu horfið frá þessum stað og tekið til við að þjóna sem vélageymsla í nágrenni Hólmavíkur ef mig misminnir ekki. Faðir minn sá um „að innrétta húsið, og unnu félagar [í ungmennafélaginu] að því með honum“, eins og segir í samantekt Sigurðar Jónssonar um Ungmennafélagið Gróður í bókinni Strandir 2 (bls. 436), sem Búnaðarsamband Strandamanna gaf út 1985. Í þessu húsi fór ég á eina af mínum fyrstu skemmtunum, nánar tiltekið félagsvist og jafnvel líka dansleik, líklega árið 1969.

Áð við Stóra-Fjarðarhorn. Alltaf sama blíðan! Samt fannst þarna aðeins fyrir innlögninni inn Húnaflóann. Hún er sjaldan tiltakanlega hlý.

Áð við Stóra-Fjarðarhorn. Alltaf sama blíðan! Samt fannst þarna aðeins fyrir innlögninni inn Húnaflóann. Hún er sjaldan tiltakanlega hlý.

Víkur nú sögunni aftur að hlaupum til að sporna við þeirri viðleitni pistilsins að breytast í ævisögu eða ættfræðirit. Við Stóra-Fjarðarhorn bættust óþreyttir liðsmenn í hópinn og að sjálfsögðu átti þessi öflugi flokkur ekki í neinum vandræðum með Bitruhálsinn. Þar bar eftirfarandi helst til tíðinda:

  1. Allir fóru nánast beint upp hlíðina þar til komið var á hestagötuna upp Fjarðarhornssneiðinga, í stað þess að fara meira á ská til hægri og lenda í hálfgerðum ógöngum eins og stundum hefur borið við.
  2. Talsverð aurbleyta var efst á hálsinum, svo mjög að lá við skótjóni.
  3. Enginn snjór var við upptök Broddár
  4. Fyrstu mönnum (les: Birki) lá svo á að hefðbundin áning við Móhosaflóalæk fórst fyrir. Þar með missti hópurinn af árlegum fræðslufyrirlestri um tannhirðu barna í ungdæmi mínu á ofanverðri 19. öld (eða var það sú tuttugasta)?
Á fullri ferð efst á Bitruhálsi. Arnar ofurhlaupari og Helgi Kárason í fararbroddi.

Á fullri ferð efst á Bitruhálsi. Arnar ofurhlaupari og Helgi Kárason í fararbroddi. Strandafjöllin í baksýn. Eins og sjá má er gatan yfir hálsinn greiðfær. Þarna var farið með hestakerrur í gamla daga.

Um kl. 3 voru allir komnir í hlað á æskuheimili mínu í Gröf. Þar tóku foreldrar mínir við búi vorið 1956, rétt um það bil 9 mánuðum áður en ég fæddist, og bjuggu þar alla tíð síðan meðan báðum entist aldur. Þar býr nú Rögnvaldur bróðir minn og Arnheiður sambýliskona hans. Þau tóku vel á móti hlaupurunum að vanda og veittu kaffi, pönnukökur, skinkuhorn og fleira að miklum rausnarskap. Einhverjir úr hópnum gáfu sér líka tíma til að líta sem snöggvast á fornminjar sem þarna eru frá uppvaxtarárum mínum (og jafnvel enn eldri).

Inga Dís, Sigurður Freyr, Lína og Dofri í slökun á hlaðinu í Gröf. Ef vel er gáð má sjá Arnheiði húsfreyju vinstra megin á myndinni og Rögnvald bónda við húsvegginn. Og Rósmundur skíðagöngukappi er þarna líka.

Inga Dís, Sigurður Freyr, Lína og Dofri í slökun á hlaðinu í Gröf. Ef vel er gáð má sjá Arnheiði húsfreyju vinstra megin á myndinni og Rögnvald bónda við húsvegginn. Og Rósmundur skíðagöngukappi er þarna líka.

Eftir þessa góðu áningu í Gröf var ekkert eftir nema skokka þriðja og síðasta hluta leiðarinnar, suður Krossárdal að Kleifum. Reyndar liggur leiðin í vestur en ekki suður, en samkvæmt málvenju er þetta samt suður. Maður fer líka „fram“ dalinn en ekki „inn“ á leið sinni frá sjónum. Þessi síðasti hluti er lágur en seinfarinn, því að hluti leiðarinnar liggur um mýrar og móa sem vefjast iðulega fyrir fótum. Yfirferðin varð því hæg á köflum, en þess meira spjallað.

Sigríður, Inga Dís og Sigurlín komnar suður (vestur) fyrir Krossárvatn, (sem er þó ekki vatnið sem sést á myndinni). Stutt eftir suður (vestur) af.

Sigríður, Inga Dís og Sigurlín komnar suður (vestur) fyrir Krossárvatn, (sem er þó ekki vatnið sem sést á myndinni). Felix skammt undan. Stutt eftir suður (vestur) af.

Þegar komið var fram á brúnina við Hafursklett ofan við Kleifar var sólin enn í hátíðarskapi. Ætli það hafi ekki einmitt verið þá sem ég mundi að mér hafði einhvern tímann verið sagt að fólk sem er hvítt á hörund ætti e.t.v. að prófa að nota sólarvörn ef það er fáklætt úti í sólskini í 6 klukkutíma samfleytt. Dofri hlaupstjóri kom á móti okkur þarna upp í brúnina og hafði meira að segja gefið sér tíma til að kasta steinum úr Hafursgötunni, en svo nefnist heldur brött gata eða einstigi niður með Hafurskletti niður á graslendið við Kleifar.

Horft niður Hafursgötuna, heim að Kleifum og út á Gilsfjörð. Hafursklettur til hægri.

Horft niður Hafursgötuna, heim að Kleifum og út á Gilsfjörð. Hafursklettur til hægri.

Nokkrum mínútum síðar var allur hópurinn saman kominn á hlaðinu á Kleifum, sumir sjálfsagt „lúnir eftir langan dag í sólinni“, eins og segir í kvæðinu, en aðrir svo tilfinnanlega óþreyttir að þeir þurftu endilega að bæta á sig svo sem einum kílómetra til að dagleiðin næði 42,2 km. Á hlaðinu var kíkt í nestispoka og kannski skipt um skó eða föt, já og reyndar líka um eitt jeppadekk sem hafði fengið nóg af vestfirskum vegum. Síðan rann upp kveðjustund og hlaupararnir héldu hver til síns heima (eða í sund á Reykhólum). Ef gleði væri tekin með í útreikninga á vergri landsframleiðslu hefði sést greinileg sveifla í línuritum Hagstofunnar þennan dag!

ÍR-ingar á hlaðinu á Kleifum að loknu góðu dagsverki í góðu veðri. F.v.: Inga Dís, Sigurður Freyr, Felix, Sigurlín, Helgi, Jón, Sigríður, Arnar, Dofri Þ.

ÍR-ingar á hlaðinu á Kleifum að loknu góðu dagsverki í góðu veðri. F.v.: Inga Dís, Sigurður Freyr, Felix, Sigurlín, Helgi, Jón, Sigríður, Arnar, Dofri Þ.

Eftirtaldir hlauparar tóku þátt í Þrístrendingi 2013:

  • Alla leið (3 fjallvegir með tilheyrandi):
    Arnar Aðalgeirsson
    Birkir Þór Stefánsson
    Daníel Jakobsson
    Felix Sigurðsson
    Helgi Kárason
    Hólmfríður Vala Svavarsdóttir
    Jón Grímsson
    Sigríður Gísladóttir
    Sigurlín Birgisdóttir
    Stefán Gíslason
  • Tveir fjallvegir (Steinadalsheiði og Krossárdalur):
    Dofri Þórðarson
  • Tveir fjallvegir (Bitruháls og Krossárdalur):
    Rósmundur Númason
    Sigurður Freyr Jónatansson
  • Einn fjallvegur (Krossárdalur):
    Inga Dís Karlsdóttir

Filed under: Hlaup | Tagged: , , , , , | 4 Comments »

100% náttúrulegur grænþvottur

Posted on 26.6.2013 by stefangisla

100% náttúrulegtÁ leið heim úr vinnunni í gær kom ég við í matvöruverslun til að kaupa rúsínur og fleira góðgæti til heimilisins. Þar sá ég hvar allsendis óvottuðum rúsínum frá fyrirtækinu Heilsa ehf. hafði verið stillt upp innan um lífrænt vottaðar rúsínur og aðrar slíkar vörur í hillu, sem mér hefur skilist að sé sérstaklega ætluð lífrænt vottuðum vörum og e.t.v. heilsuvörum. Umræddur rúsínupoki var kyrfilega merktur með áletruninni „100% náttúrulegt“, en á pokanum var hins vegar engin önnur áletrun sem staðfesti þessa yfirlýsingu um innihaldið. Þetta er dæmi um það sem kallað er „grænþvottur“ (e. greenwash). Ég hef svo sem séð þessar rúsínur þarna áður, en bara ekki komið því í verk að blogga um þær.

Verslunin sem í hlut á er Nettó í Borgarnesi. Þar er jafnan gott úrval af lífrænt vottuðum vörum, sérstaklega í fyrrnefndri hillu. Þangað ven ég komur mínar tíðum. Ég er nokkuð viss um að þessi staðsetning óvottaða rúsínupokans var ekki til þess ætluð að villa um fyrir kaupandanum, heldur finnst mér líklegra að starfsfólk verslunarinnar hafi ekki áttað sig á tómarúminu á bak við orðin „100% náttúrulegt“ og því sett pokann þarna í þeirri góðu trú að hann væri vel að þessari staðsetningu kominn. Réttara hefði verið að setja hann í hilluna þar sem öllum hinum rúsínunum sem ekki eru lífrænt vottaðar er stillt upp. Þrjár slíkar tegundir fengust í Nettó í gær.

Orðin „100% náttúrulegt“ þýða í stuttu máli ekki neitt, eða þá bara hvað sem er, eftir því hvernig hver og einn kýs að skilja þau. Engin samræmd skilgreining er til á þessum orðum, og því geta framleiðendur notað þau að vild án þess að vera beinleinis að ljúga að einum né neinum. Hins vegar gefur þessi áletrun óneitanlega til kynna að varan sé á einhvern hátt náttúrulegri en önnur vara til sömu nota. Í því felst grænþvotturinn í þessu tilviki, þ.e.a.s. í því að nota áletrun sem villir um fyrir neytendum og fær þá til að ofmeta umhverfislegt ágæti vörunnar. Ég hef áður skrifað sitthvað um grænþvott, m.a. í all ítarlegri bloggfærslu frá 5. nóvember 2011, þar sem ég reyndi að útskýra fyrirbærið. Grænþvegnu rúsínurnar myndu flokkast þar sem „Grænþvottasynd nr. 3:  Óræð skilaboð (e. Sin of Vagueness)“, en sú synd er drýgð með því að nota orð eða hugtök sem hafa svo óljósa eða breiða merkingu að auðvelt sé að misskilja þau eða oftúlka.

Skilaboð dagsins eru þessi: Yfirlýsingar framleiðenda eða seljenda vöru um umhverfislegt ágæti vörunnar eru lítils virði nema þær séu staðfestar af óháðum aðila. Það er ekki bannað að segja að einhver vara sé „100% náttúruleg“, en þau orð hafa nákvæmlega enga þýðingu. Þau eru í besta falli sett fram í hugsunarleysi, en í versta falli vísvitandi til að blekkja neytendur. Verslanir sem láta glepjast af slíkum yfirlýsingum auka enn á áhrif „syndarinnar“.

Þessum rúsínupakka tókst að villa á sér heimildir og stilla sér upp á milli tveggja pakka af lífrænt vottuðum rúsínum.

Þessum rúsínupakka tókst að villa á sér heimildir og stilla sér upp á milli tveggja pakka af lífrænt vottuðum rúsínum.

Hillan góða í Nettó. Mæli með henni, en mæli líka með gagnrýnu hugarfari.

Hillan góða í Nettó. Mæli með henni, en mæli líka með gagnrýnu hugarfari.

Filed under: Umhverfismál | Tagged: , | Leave a comment »

2310 km skór

Posted on 17.6.2013 by stefangisla

13 006 160Yfirleitt þykir ekki ráðlegt að hlaupa meira en 1.000 km í sömu hlaupaskónum. Ég tek svona ráðleggingar hins vegar hóflega alvarlega, sérstaklega nú í seinni tíð. Hvort tveggja er að hlaupaskór eru frekar dýrir og eins hitt að það er „eðli mannsins að forvitna“ eins og mig minnir að standi í einhverri bók, jafnvel í því merka riti Speculum regale. Þess vegna geri ég mér það stundum að leik að nota skóna örlítið lengur en ráðlegt þykir. Ég er auk heldur fremur efnislítill og stíg því létt til jarðar.

Fyrir tveimur árum skrifaði ég innblásið blogg um eitt af mínum ágætu skópörum, sem ég hafði þá pínt með mér yfir þúsund mílna mörkin (1.609 km). Nú er ég hins vegar búinn að bæta um betur, því að lífsreyndustu hlaupaskórnir mínir hafa nú lagt 2.310 km að baki (eða undir hæl). Þetta eru skór af gerðinni Asics GT Trainer, sem keyptir voru á netinu 4. dag aprílmánaðar 2010 fyrir 13.067 kr. Síðan þá eru þeir m.a. búnir að þola 3 maraþonhlaup, nokkra Hvanneyrarhringi, nokkra tugi Háfslækjarhringja og margar ferðir um flestar götur Borgarness, svo eitthvað sé nefnt. Nú er komið á þá dálítið stórt gat og botninn orðinn misþunnur. Býst ekki við að þeir verði notaðir meira.

Sem fyrr segir tek ég ráðleggingum um hóflega notkun á skóm með hóflegri alvöru. Samt hvet ég fólk til að gæta hófs í því að fylgja fordæmi mínu á þessu sviði. Ég þekki alveg tilfinninguna þegar maður veit að hlaupaskór eiga ekki lengur samleið með manni. Því er um að gera að vera gætinn, sérstaklega ef maður slítur skónum sínum skakkt. Sjálfsagt getur maður leyft sér meira kæruleysi eftir því sem hlaupaárunum fjölgar. Mín eru orðin mörg.

En svona almennt talað held ég að hlaupaskór séu ofmetin fyrirbæri. Margt bendir til þess að maðurinn hafi lifað af sem tegund árþúsundum saman, einmitt vegna þess að hann gat hlaupið lengur en önnur kvikindi. Að viðbættum örlitlum klókindum dugði það langt í lífsbaráttunni. Þessir forfeður okkar áttu ekki skó en hlupu samt svo klukkutímum og jafnvel dögum skipti á misgóðu undirlagi. Þetta þýðir þó ekki að vér kyrrsetumenn getum hent af okkur blankskónum og hlaupið berfættir út um allar trissur. Við höfum aðlagast því að ganga í skóm og venjum okkur ekkert af því á einum degi þó að innst í 0kkur búi berfættur hlaupari.

Mér finnst við hæfi að ljúka þessu óábyrga skóspjalli með því að segja frá tilraun sem Davíð nokkur Smyntek, hlaupari og sjúkraþjálfari, gerði á sjálfum sér fyrir nokkrum árum, hugsi yfir því að þeir sem segja fólki að skipta oft um hlaupaskó eru yfirleitt þeir sömu og selja fólkinu skóna. Davíð lét sér ekki nægja að gjörslíta skónum, heldur víxlaði hann þeim og hljóp í krummafót þegar ekki var með nokkru móti hægt að druslast lengur með skóna á réttum fótum. Þannig gat hann látið skóna endast í nokkur ár þrátt fyrir mikil hlaup.

Ég ætla ekki að hlaupa í fótspor Davíðs Smyntek með hægri skóinn á vinstri fætinum og öfugt. En ég ætla að halda áfram að taka sem flestu af því sem mér er sagt með fyrirvara, hvort sem það snýst um hlaupaskó eða eitthvað annað. Ekki er allt sem sýnist.

Jú, vissulega voru þessir skór einu sinni fallegri en þeir eru núna. Síðan eru liðnir 2.310 km.

Jú, vissulega voru þessir skór einu sinni fallegri en þeir eru núna. Síðan eru liðnir 2.310 km.

(Nánar er sagt frá skótilraun Davíðs Smyntek („Crazy Foot Experiment“) í bók Christophers McDougall, „Born to Run“, (Profile Books, London, 2009). Mæli eindregið með lestri hennar)!

Filed under: Hlaup | Tagged: , | Leave a comment »

Hvernig verður ál til?

Posted on 5.6.2013 by stefangisla

AlverkSíðustu daga hefur álframleiðslu stöku sinnum borið á góma í fjölmiðlum. Þar hefur meðal annars verið sagt frá þeirri ákvörðun matsfyrirtækisins Moody’s að færa lánshæfiseinkunn Alcoa niður í ruslflokk og vilja stjórnvalda til að stuðla með auknum krafti að uppbyggingu álvers í Helguvík. Þetta gefur tilefni til að rifja upp nokkur grunnatriði varðandi framleiðslu á áli og helstu umhverfisþætti sem þar koma við sögu.

Byrjar í báxíti
Álframleiðslan sem stunduð er í álverum á Íslandi, þ.e.a.s. í Straumsvík, á Grundartanga og á Reyðarfirði, er bara hluti af lengra ferli. Allt byrjar þetta í báxítnámum einhvers staðar úti í heimi, t.d. í Ástralíu þar sem stærstu báxítnámurnar er að finna. Báxít er málmgrýti sem inniheldur mikið af áli og álframleiðslan snýst einfaldlega um að ná álinu úr berginu, þannig að hægt sé að breyta því í nýtilega hluti á borð við vélarhluta, bjórdósur, álpappír eða kertabotna, svo fátt eitt sé nefnt.

Heitt vítissódabað
Svo við förum nú fljótt yfir sögu, þá er fyrsta stóra skrefið í álframleiðslunni fólgið í því að leysa malað báxít upp í allt að því 280 stiga heitri vítissódalausn. Í framhaldinu er svo hluti af því sem út úr þessu kemur hitaður enn meira, eða upp í u.þ.b. 1.000 gráður. Út úr öllu þessu ferli kemur aðallega tvennt, það er að segja annars vegar fíngert hvítt duft, þ.e.a.s. súrál eða öðru nafni áltríoxíð – og hins vegar þykk rauð leðja, sem inniheldur m.a. vítissóda og ýmis önnur efni sem leystust úr báxítinu í vítissódabaðinu. Reyndar koma fleiri efni þarna við sögu, hvort sem við lítum á það sem fer inn í ferlið eða það sem kemur út úr því, en magn þeirra er hverfandi í hlutfalli við hin, þannig að við tökum þau bara út fyrir sviga í þessari einföldu samantekt.

Rauða leðjan
Rauða leðjan er helsta umhverfisvandamálið sem fylgir báxítvinnslunni, ef frá eru talin vandamál sem tengjast landnotkun á námusvæðunum. Leðjan inniheldur vítissóda og sitthvað fleira eins og áður var nefnt og er alla jafna til einskis gagns. Fræðilega séð er reyndar hægt að þurrka hana og nýta í vegfyllingar eða jafnvel í flísaframleiðslu, en oftast er henni þó safnað í lekaþéttar þrær til varanlegrar geymslu. Ef þessar þrær eru ekki nægjanlega sterkbyggðar getur farið illa. Þannig muna sjálfsagt margir eftir mengunarslysi sem varð í Ajka í Ungverjalandi í október 2010, en þar brast einmitt veggur í svona leðjuþró, með þeim afleiðingum að u.þ.b. milljón rúmmetrar af leðjunni sluppu út og flæddu yfir u.þ.b. 40 ferkílómetra landssvæði, þar með talið yfir bæina Kolontár og Devecser. Í þessu slysi dóu 10 manns og eitthvað á annað hundrað slasaðist. Og þremur dögum eftir slysið var eitthvað af leðjunni komið út í Dóná.

Úr súráli í ál
Að meðaltali má gera ráð fyrir að eitt tonn af báxíti gefi af sér hálft tonn af súráli og hálft tonn af rauðri leðju. Þetta getur þó verið talsvert breytilegt eftir gæðum báxítsins. Hvað sem verður svo um leðjuna, þá er súrálið flutt til vinnslu í álveri, oftar en ekki um langan veg á stað þar sem hægt er að tryggja öruggan aðgang að ódýrri raforku. Í álverinu fer síðari meginhluti álframleiðslunnar fram, þ.e.a.s. vinnsla á hreinu áli úr súráli. Þessi framleiðsla er mjög orkufrek enda fer mikill hluti hennar fram við hátt hitastig, nánar tiltekið með rafgreiningu í u.þ.b. 960 stiga heitri kríólítlausn. Þessi mikla orkuþörf er einmitt ástæða þess að álver hafa verið reist hérlendis.

Eitt tonn af báxíti orðið að 250 kg af áli
Ef við höldum okkur við þetta eina tonn af báxíti sem ég nefndi til sögunnar áðan, þá er það sem sagt orðið að u.þ.b. hálfu tonni af súráli, en hitt hálfa tonnið, þ.e.a.s. rauða leðjan er úr sögunni í bili. Úr þessu hálfa tonni af súráli er hægt að framleiða u.þ.b. fjórðung úr tonni af hreinu áli. Til þess þarf reyndar sitthvað fleira, svo sem rafskaut sem gefa frá sér kolefni sem er nauðsynlegt í vinnsluna. Þess vegna losa álver líka talsvert af koltvísýringi út í andrúmsloftið, jafnvel þótt þau gangi fyrir kolefnishlutlausu rafmagni.

Efna- og orkunotkun pr. tonn
Áðan talaði ég um 1 tonn af báxíti, sem að endanum verður að fjórðungi úr tonni af áli. Ef við skoðum reikningsdæmið hins vegar út frá lokaafurðinni, þ.e.a.s. álinu, þá lítur það nokkurn veginn svona út:

Til að framleiða 1 tonn af áli þarf um það bil

  • 4 tonn af báxíti,
  • 100 kg af 50% vítissóda,
  • 400 kg af kolefni
  • og 15.000 kwst af raforku.

Auk þess þarf meðal annars

  • 100 kg af kalki,
  • 20 kg af álflúoríði
  • og hátt í 10.000 lítra af vatni, svo eitthvað sé nefnt.

Við þetta verða til m.a. um það bil

  • 2 tonn af rauðri leðju,
  • 1,5 tonn af koltvísýringi,
  • og dálítið af flúoríði, brennisteinsoxíði, ryki o.fl. sem sleppur að einhverju leyti út í andrúmsloftið frá hreinsivirkjum álveranna.

(Rétt er að taka fram að allt eru þetta meðaltalstölur með allt að því 50% skekkjumörk).

Endurvinnsla borgar sig – (en þarf ekki ódýra orku)!
Áður en við segjum skilið við þessa einfölduðu yfirferð yfir álframleiðsluna er ekki úr vegi að bera frumframleiðslu á áli saman við endurvinnslu. Það vill nefnilega svo vel til að fræðilega séð er hægt að endurvinna ál óendanlega oft án þess að gæðin rýrni. Þegar nýtt ál er búið til úr álúrgangi þarf ekkert báxít og engan vítissóda. Og í þokkabót myndast engin rauð leðja og raforkunotkunin er bara 5% af því sem þarf til að frumvinna sama magn af áli. Orkusparnaðurinn í endurvinnslunni er sem sagt hvorki meira né minna en 95% miðað við frumvinnslu, og endurunna álið er alveg nákvæmlega eins og hitt. Endurvinnsla á áli er hins vegar ekki stunduð á Íslandi, enda skiptir ódýr raforka litlu máli í þeirri grein.

Langar einhvern að spara 95%?
Báxítvinnsla og álframleiðsla snerta venjulegan Íslending ekki sérlega mikið, enda er aðeins hluti af þessu ferli sjáanlegur hérlendis. Þessi sami venjulegi Íslendingur getur hins vegar lagt sitt af mörkum til að spara þær auðlindir sem þarf til að framleiða ál. Einfaldasta leiðin til þess er að skila öllum álúrgangi í endurvinnslu, þar með töldum smáhlutum á borð við álpappír og kertabotna, svo ekki sé nú minnst á bjórdósirnar. Reyndar er til nóg af báxíti í heiminum, en manni bjóðast sjaldan tækifæri til 95% sparnaðar eins og raunin er þegar ál er endurunnið. Margur drífur sig á útsölu fyrir minni afslátt en það.

(Þessi pistill er nær samhljóða pistli sem fluttur var í útvarpsþættinum Sjónmál á Rás 1 þriðjudaginn 4. júní 2013).

Filed under: Umhverfismál | Tagged: , , | Leave a comment »

Notuð og ónotuð föt

Posted on 25.5.2013 by stefangisla

cover_normalÍ framhaldi af umræðum síðustu vikna um aðstæður verkafólks í fataframleiðslu er ekki úr vegi að velta fyrir sér hvað verður um öll þessi föt, já og bara föt yfirleitt. Það fyrsta sem manni dettur í hug er sjálfsagt að einhver kaupi þau, noti þau og hendi þeim svo þegar þau eru orðin ónýt. En saga fatanna er ekki alltaf svona einföld.

Norræn skýrsla
Á síðasta ári kom út skýrsla sem Norræna ráðherranefndin lét vinna til að fá fram tillögur um aðgerðir til að lágmarka fataúrgang. Í þessari skýrslu er reynt að draga upp mynd af ástandinu, þ.e.a.s. af því hversu mikið af fatnaði er sett á markað á hverju ári og hvað verður svo um þennan fatnað. Úttektin náði til Danmerkur, Svíþjóðar og Finnlands, en sambærilegar tölur fyrir Noreg og Ísland voru ekki eins aðgengilegar. Reyndar er hvergi til áreiðanlegt talnaefni um innkaup, notkun og afdrif fatnaðar, þannig að víða þarf að geta í eyðurnar. Í skýrslunni er það gert fyrir hvert land um sig – og niðurstöðurnar eru alls staðar nokkuð svipaðar. Auðvitað er erfitt að fullyrða um hvort hægt sé að heimfæra þessar tölur upp á Ísland, en líklega kaupum við a.m.k. jafn mikið af fötum og nágrannaþjóðirnar og hendum a.m.k. jafn miklu.

Áður en lengra er haldið er rétt að taka fram að þegar talað er um fatnað í þessu samhengi, þá er líka átt við handklæði, rúmföt, borðdúka, teppi og fleira, þ.e.a.s. hvers konar laus klæði eða textílefni sem notuð eru á heimilum og ekki eru hluti af öðrum vörum. Þetta gætu verið svona 20% af heildarmagninu, sem skiptir ekki öllu máli í niðurstöðunni, að minnsta kosti ekki á meðan hún er svona lauslega reiknuð.

15 kíló á mann á ári
Svo við lítum nú fyrst á innkaupin, þá virðast Danir, Svíar og Finnar kaupa 13-16 kíló af fatnaði á hvert mannsbarn á ári. Ef við gefum okkur töluna 15 kíló fyrir Ísland, þá má geta sér þess til að við kaupum samanlagt um það bil 4.800 tonn af fatnaði á ári. Miðað við tölur frá hinum löndunum fara 40-70% af þessu í ruslið. Ef við gerum ráð fyrir að við séum í hærri kantinum, þá gætu þetta verið 10 kíló á hvert mannsbarn á ári eða samtals um 3.200 tonn á landinu öllu, sem fara þá í urðun. Talsvert magn er endurnotað með einum eða öðrum hætti, þar með talið það sem Rauði krossinn og önnur samtök safna. Þetta gætu verið um það bil 1.400 tonn á ári eða um það bil 4,5 kíló á hvert mannsbarn. Þá vantar um það bil 200 tonn eða um það bil hálft kíló á mannsbarn til þess að dæmið gangi upp. Miðað við tölur frá Danmörku og Finnlandi gæti þetta einmitt verið það magn sem safnast árlega upp í fataskápum, háaloftum og kjöllurum landsmanna umfram það sem rutt er þaðan út í tiltektum.

Í margumræddri skýrslu kemur fleira áhugavert fram. Það lítur meðal annars út fyrir að fatainnkaup Norðurlandabúa vaxi jafnt og þétt, langt umfram fólksfjölgun. Þannig jókst magn fatnaðar sem settur var á markað í Svíþjóð um 40% milli áranna 2000 og 2009. Hins vegar virðist áhugi á endurnotkun líka fara ört vaxandi. Sífellt fleiri selja og kaupa notuð föt á netinu og verslanir með notuð föt blómstra. Þetta er auðvitað jákvætt þar sem það bætir nýtingu auðlinda. Í skýrslunni er líka bent á aðferðir sem stjórnvöld geta beitt til að draga úr sóun fatnaðar. Í Frakklandi er til dæmis að einhverju leyti búið að innleiða framlengda framleiðendaábyrgð á fötum, sem þýðir að framleiðendur eru skyldaðir til að taka notuð föt til baka. Og í Japan eru kröfur um hlutfall endurunninna efna í nýjum fötum orðnar hluti af innkaupareglum hins opinbera. Loks er bent á þann möguleika að lækka eða endurgreiða virðisaukaskatt af fataviðgerðum og fræða fólk jafnframt um slíka möguleika og um það hvar og hvernig sé hægt að skila af sér notuðum fötum. Allt myndi þetta stuðla að betri nýtingu fatnaðar og minni sóun.

Milljarður á ári í ónotuð föt?
Ef við drögum þetta nú aðeins saman, þá má getum að því leiða að við kaupum hátt í 5.000 tonn af fötum á hverju ári og að rúmlega 3.000 tonn af fötum séu urðuð á hverju ári. Þarna hlýtur að mega spara eitthvað, bæði fjárútlát vegna innkaupa og úrgangsmeðhöndlunar – og auðlindir sem kastað er á glæ í hvert sinn sem klæði er urðað. Í þessu sambandi er áhugavert að rifja upp tölur úr rannsókn sem Einar Mar Þórðarson og félagar hjá Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands gerðu skömmu fyrir hrun á neysluvenjum Íslendinga og viðhorfum til endurvinnslu. Þar kom fram að nær helmingur aðspurðra hafði keypt föt eða skó á útsölu sem höfðu svo bara verið notuð einu sinni eða tvisvar, eða jafnvel aldrei. Og 19% höfðu keypt sér föt sem voru aldrei notuð vegna þess að kaupandanum tókst ekki að grennast nógu mikið til að passa í þau. Í þessari sömu rannsókn var reiknað út að á hverju ári eyddu Íslendingar 1,3 milljörðum króna í föt sem ekki voru notuð.

Til umhugsunar
Það er örugglega gaman að ganga í fínum fötum, en það væri líka hægt að kaupa sér margt skemmtilegt fyrir þennan eina eða eina og hálfa milljarð sem hent er með ónotuðum fötum. Það eykur nefnilega ekki lífsgæði manns að eiga föt til að henda, og líklega ekki heldur að safna fötum í skápa, kjallara og háaloft. Þaðan af síður aukast lífsgæðin þegar við hið fjárhagslega tjón bætist samviskubitið yfir því að fólk hafi þurft að deyja í fjarlægum löndum til að framleiða þessi föt fyrir okkur. Kannski hefði það skapað meiri lífsgæði, já eða vellíðan, að kaupa færri flíkur, borga aðeins meira fyrir hverja þeirra, nýta tiltækar aðferðir til að tryggja sómasamleg lífsskilyrði þeirra sem vinna verkin – og nota svo afganginn af peningunum í eitthvað skemmtilegt.

(Þessi pistill er nær samhljóða pistli sem fluttur var í útvarpsþættinum Sjónmál á Rás 1 fimmtudaginn 23. maí 2013).

Filed under: Sjálfbær þróun | Tagged: , , , | Leave a comment »

Uppruni fatnaðar og réttlætismerking

Posted on 19.5.2013 by stefangisla

Bangladess verksmiðja 2Í bloggpistli 10.maí sl. velti ég fyrir mér nokkrum spurningum sem vöknuðu í framhaldi af hruni fataverksmiðjunnar í Dakka í Bangladess síðasta vetrardag. Sá skelfilegi atburður hefur svo sannarlega vakið fólk til umhugsunar. Samt voru þetta eiginlega ekki alveg nýjar fréttir. Mörg svipuð mál hafa komið upp á yfirborðið síðustu árin, þó að sjaldan eða aldrei hafi svona margir misst lífið í einum slíkum atburði. Hörmungarnar í Dakka eru „hávær vekjaraklukka“, sem hlýtur að verða til þess að allir leggist á eitt um að tryggja að viðlíka atburðir endurtaki sig ekki. Hér sem víðar eru engar skyndilausnir í boði, en við eigum þó tæki sem okkur er í lófa lagið að nota til að stuðla að bættu ástandi. Þessi pistill fjallar m.a. um slík tæki.

Eigin siðareglur duga skammt
Margar þekktar fatakeðjur á Vesturlöndum, og þar með talið á Norðurlöndunum, hafa orðið uppvísar af því að láta framleiða fyrir sig föt í verksmiðjum þar sem vinnuaðstæður eru með öllu óboðlegar. Nokkrar slíkar hafa fengið á baukinn í úttektum rannsóknarblaðamanna og nægir þar að nefna sænsku fataverslunarkeðjuna Indiska, sem lenti í slíkri úttekt hjá fréttaskýringaþættinum Granskning í sænska sjónvarpinu haustið 2006. Þar kom m.a. í ljós að eigin siðareglur fyrirtækisins dugðu skammt, þar sem þeim var ekki fylgt eftir á framleiðslustaðnum. Nöfn H&M og IKEA hafa líka verið nefnd í svipuðu samhengi, auk til dæmis Walmart, Gap og Tommy Hilfiger, svo litið sé út fyrir Norðurlöndin. Líklega eru fá stórfyrirtæki alveg undanskilin ef út í það væri farið.

Spyrjum!!!
Fyrstu viðbrögð neytenda eru oft þau að hætta, eða segjast ætla að hætta, að kaupa föt frá viðkomandi fyrirtækjum. Það eitt út af fyrir sig er þó ekki líklegt til að breyta miklu, öðru en því að fólkið í verksmiðjunum missir þá litlu og illa launuðu vinnu sem það hafði. Mun betri aðferð, og reyndar eina aðferðin sem er líkleg til að skila árangri, er að spyrja hvar viðkomandi vara hafi verið framleidd og hvað hafi verið gert til að tryggja fólkinu sem þar vann mannsæmandi laun og réttindi. Fáist ekki fullnægjandi svör við því er sjálfsagt að snúa sér annað.

Eftirspurn sem ekki heyrist er ekki eftirspurn!
Nú kann einhver að segja sem svo, að það þýði lítið að spyrja svona spurninga í búðum. Þar vinni bara einhverjir krakkar sem viti ekki neitt um svona lagað. Við þetta hef ég tvennt að athuga: Annars vegar er alveg óþarfi að vanmeta þekkingu afgreiðslufólks í verslunum, því að yfirleitt veit þetta fólk heilan helling um vöruna sem það er að selja. Hins vegar er alveg öruggt að þetta fólk veit ekkert um að okkur sé ekki sama ef við spyrjum aldrei! Ef okkur er ekki sama, þá eigum við að spyrja, því að um leið og nokkrir hafa spurt er alveg öruggt að eigendur verslunarinnar frétta af áhuganum og fara að leita sér upplýsinga um uppruna vörunnar, hafi þær upplýsingar ekki legið fyrir allan tímann. Því að um leið og kaupendum er hætt að standa á sama, þá er líklegt að salan minnki ef ekki er brugðist við þessari nýju eftirspurn eftir upplýsingum. Það er nefnilega ekki hægt að selja vöru sem neytendur vilja ekki kaupa.

Réttlætismerking = eitt besta tækið
Það er ekki auðvelt verk, hvorki fyrir venjulegan neytanda eða venjulegan verslunareiganda að komast að því hvar og hvernig venjuleg flík í venjulegri búðarhillu er framleidd, hvað þá að ganga úr skugga um hvort fólkið sem vann við framleiðsluna hafi fengið mannsæmandi laun og aðbúnað, hvort það hafi fengið að ganga í verkalýðsfélög og þar fram eftir götunum. Sem betur fer eru þó til nokkur tæki sem geta hjálpað til við þessa upplýsingaöflun. Réttlætismerking, öðru nafni fairtradevottun, er eitt þessara tækja.

Hvað er réttlætismerking?
FairtradeRéttlætismerking felur það í sér að varan ber ákveðinn stimpil sem vottar siðræn viðskipti með fatnað og fleiri vörur frá þróunarlöndunum. Merkið tryggir m.a. að þeir sem unnu við framleiðslu vörunnar hafi notið lágmarksréttinda hvað varðar laun og aðbúnað og að barnaþrælkun hafi ekki verið stunduð við framleiðsluna. Þar að auki felur merkið í sér staðfestingu á því að inni í verði vörunnar sé dálítið aukagjald, sem framleiðandanum er skylt að verja í félagsleg verkefni í viðkomandi landi, t.d. til skólabygginga. Samt er verð þessarar vöru ekkert endilega miklu hærra en verð annarrar vöru til sömu nota. Ástæðan er sú, að réttlætismerktu vörurnar fara að jafnaði í gegnum mun færri milliliði en hinar vörurnar. Samtökin Fairtrade International, öðru nafni FLO, halda utan um þetta kerfi á heimsvísu og hafa meðal annars milligöngu um beina samninga við framleiðendur. Um leið fá þau yfirsýn yfir alla vörukeðjuna og geta fylgst með að hvergi sé svindlað á skilmálunum sem fylgja þessari vottun.

Þróunaraðstoð sem virkar
Með því að kaupa réttlætismerkt föt eða aðrar vörur leggur maður sitt af mörkum til þróunaraðstoðar. Maður getur líka treyst því að sú aðstoð komist til skila og nýtist þar sem hún á að nýtast. Kaup á réttlætismerktum vörum er ekki bara eitthvað sem einstaklingar geta gert til að bæta eigin samvisku og minnka líkurnar á að harmleikurinn í Dakka endurtaki sig, heldur felst einnig í þessu kjörið tækifæri fyrir fyrirtæki og stofnanir til að styðja við þróunarstarfið og bæta eigin ímynd um leið.

Svanurinn og GOTS
SvanurinnGOTSSéu viðkomandi vörur merktar með Norræna umhverfismerkinu Svaninum má líka treysta því að réttindi verkafólks hafi verið virt. Sama gildir þegar keypt eru föt með svonefnda GOTS-vottun, en GOTS stendur fyrir Global Organic Textile Standard. Til að flík megi bera merki GOTS þurfa allir aðilar í virðiskeðjunni að uppfylla tiltekin lágmarksskilyrði um félagslegt réttlæti, a.m.k. 70% af þráðunum í flíkinni verða að vera með lífræna vottun, og öll litarefni og hjálparefni verða að uppfylla tilteknar kröfur um áhrif á heilsu og umhverfi. Auðvitað felur engin vottun í sér 100% tryggingu fyrir einu né neinu, en vottunarkerfin eru þó alla vega bestu tækin sem við höfum. Þau hafa það m.a. fram yfir eigin yfirlýsingar seljenda að þau eru óháð.

VIÐ getum breytt þessu!
Okkur finnst við kannski standa ráðþrota gagnvart atburðum eins og þeim sem varð í Dakka síðasta vetrardag. Það er rétt að því leyti að við getum ekki afturkallað það sem gerðist. En að öðru leyti er það rangt. Við þurfum ekki að standa ráðþrota. Ef okkur er ekki sama, þá eigum við að spyrja. Og við höfum tæki á borð við fairtradevottun, Norræna svaninnn, GOTS-vottun og aðrar vottanir til að hjálpa okkur í viðleitninni við að bæta ástandið.

(Þessi pistill er nær samhljóða pistli sem fluttur var í útvarpsþættinum Sjónmál á Rás 1 miðvikudaginn 14. maí 2013).

Filed under: Sjálfbær þróun | Tagged: , , | Leave a comment »

Hinn árlegi Háfslækjarhringur, 4. útgáfa

Posted on 12.5.2013 by stefangisla

Uppstigningardagur er hátíðisdagur, því að þá hópast að mér skemmilegt fólk til að hlaupa með mér Háfslækjarhringinn. Þessi hefð komst á vorið 2010 og hefur staðið óslitið allar götur síðan. Á dögunum var hringurinn því hlaupinn í 4. sinn – með viðhöfn.

Hver er þessi hringur?
Háfslækjarhringurinn er 17,9 km göngu-, hlaupa- og reiðleið í nágrenni Borgarness. Reyndar hef ég hann svolítið lengri, því að með því að fara heiman að frá mér og heim aftur er hringurinn 21,3 km miðað við að farin sé stysta leið. Það er sú leið sem jafnan er hlaupin á uppstigningardag.

Veðrið klukkan níu
Það er óhætt að segja að þessi uppstigningardagur hafi runnið upp (eða stigið upp) bjartur og fagur. Sólin tók daginn snemma og byrjaði að skína fyrir allar aldir og þegar fólk kom á stjá var hitinn kominn vel yfir 5 stig og héla næturinnar á undanhaldi. Vindur var svo lítill að jaðraði við logn. Og þegar leið á daginn átti hitastigið eftir að ná tveggja stafa tölu. Þetta var með öðrum orðum einhver besti dagur ársins það sem af var.

Fallegt fólk
Um 9-leytið um morguninn hafði hópur af fallegu fólki safnast saman fyrir utan dyrnar hjá okkur hjónunum. Reyndar fréttist af enn fleira fallegu fólki sem hafði lagt í hann klukkutíma fyrr til að geta tekið hringinn á sínum hraða. Það er skynsamlegt að sníða sér stakk eftir vexti. Samtals voru það 9 manns og einn hundur sem stilltu sér upp til myndatöku  í morgunsólinni – og svo var lagt af stað sem leið liggur í átt til Akureyrar.

Fallegt fólk að morgni dags. F.v. SG, Hrafnhildur, Haukur, Bragi, Bjarni, Sigurjón, Haukur, Einar og Þuríður, að ógleymdum hundinum Gretti frá Rauðanesi. (Björk tók myndina).

Fallegt fólk að morgni dags. F.v. SG, Hrafnhildur, Haukur, Bragi, Bjarni, Sigurjón, Kristinn, Einar og Þuríður, að ógleymdum hundinum Gretti frá Rauðanesi. (Björk tók myndina).

Leiðarlýsing
Háfslækjarhringurinn nær ekki til Akureyrar. Þangað liggur annar hringvegur. Hins vegar liggur leiðin um fólkvanginn Einkunnir fyrir ofan Borgarnes, í gegnum fólkvanginn eftir vegarslóða sem núorðið er einkum ætlaður fyrir útreiðartúra, vestur undir Langá, niður með ánni austanverðri og loks meðfram aðalveginum frá Langá aftur til Borgarness.

Fyrsti kílómetrinn að baki, allt í lukkunnar velstandi, himinninn blár og Haukur fremstur.

Fyrsti kílómetrinn að baki, allt í lukkunnar velstandi, himinninn blár og Haukur fremstur.

Létt spor
Fólk var almennt létt í lund og létt í spori þennan morgun. Við héldum hópinn framanaf, en smám saman dreifist úr. Sumir höfðu það að meginmarkmiði að komast alla leið, aðrir vildu ljúka hlaupinu á örlítið styttri tíma en síðast og enn aðrir lögðu aðaláherslu á að njóta félagsskaparins og góða veðursins. Hópurinn grisjaðist þannig eitthvað þegar á leið hlaupið.

8 km að baki og gleðin tekin að ágerast. Hér er hlaupið norðureftir austurbakka Háfslækjar, sem er aðallækurinn í þessari sögu.

8 km að baki og gleðin tekin að ágerast. Hér er hlaupið norðureftir austurbakka Háfslækjar, sem er aðallækurinn í þessari sögu.

Eldhúsrútan
Ólíkt því sem verið hefur síðustu vor var ekkert vélknúið ökutæki með í för í þetta sinn, en slík ökutæki hafa gjarnan verið notuð til að flytja nesti og örþreytta hlaupara. Þetta kom þó ekki að sök því að Þuríður hafði pláss fyrir nokkrar vatnsflöskur og því um líkt á bögglaberanum á hjólinu sínu, og enginn hlaupari varð svo þreyttur að hann þyrfti aðstoð við að komast til byggða.

Þurý með vistir á hjólinu. Auður tók myndina við 9 km markið vestan við Skilklett.

Þurý með vistir á hjólinu. Auður tók myndina við 9 km markið vestan við Skilklett.

Met falla
Eins og við mátti búast voru slegin met í hlaupinu. Við Kristinn nágranni náðum að hrista hlaupafélagana af okkur á síðustu kílómetrunum og vorum mættir í hlað á Þórðargötunni 1 klst 58 mín og 21 sek eftir að við lögðum í hann. Þetta var um mínútu betri tími en fyrstu menn náðu í fyrra. Reyndar er þetta árlega Háfslækjarhringshlaup engin keppni, nema þá í því að sigrast á nýjum markmiðum og auka gleði sína sem mest. Veit ekki annað en allir hafi náð tilætluðum árangri hvað þetta varðar.

Hópurinn einkar vel á sig kominn að hlaupi loknu. F.v. Kristinn, Þuríður, Sigurjón, Haukur, SG, Kristín, Bragi, Hrafnhildur, Berta, Sigga Júlla, Veronika og Auður. Á myndina vantar Bjarna og Einar. (Ljósm. Guffa).

Hópurinn einkar vel á sig kominn að hlaupi loknu. F.v. Kristinn, Þuríður, Sigurjón, Haukur, SG, Kristín, Bragi, Hrafnhildur, Berta, Sigga Júlla, Veronika og Auður. Á myndina vantar Bjarna og Einar. (Ljósm. Guffa).

Sigurvegararnir
Ég lít svo á að í svona hlaupi séu allir sigurvegarar. Aðalsigurvegararnir eru þó þeir sem leggja hringinn að baki í fyrsta sinn. Því takmarki náðu fimm hlauparar á uppstigningardag.

Sigurvegararnir Sigga Júlla, Bragi, Veronika, Berta og Kristín.

Sigurvegararnir Sigga Júlla, Bragi, Veronika, Berta og Kristín.

Hápunkturinn
Mikilvægur hluti af hinni áralöngu hefð að hlaupa Háfslækjarhringinn á hverjum uppstigningardegi, er kjötsúpan sem Björk eldar jafnan á meðan á hlaupinu stendur, úr lambakjöti frá búgarði bróður míns á Ströndum. Á þessu varð engin breyting að þessu sinni – og kjötsúpan með albesta móti og er þá mikið sagt.

Svipmynd úr kjötsúpuveislu Bjarkar.

Svipmynd úr kjötsúpuveislu Bjarkar.

Lokaorð
Hér lýkur að segja frá hinum árlega Háfslækjarhring 2013. Að vísu má bæta því við að eftir súpuna fóru sumir til síns heima en aðrir funduðu í heita pottinum og þar í kring og gerðu upp atburði dagsins.

PS1
Já, ég gleymdi að geta þess, að þetta árið hlupu 10 manns allan hringinn. Þetta mun vera um 11% fjölgun frá fyrra ári, sem verður að teljast afar góð ávöxtun, þó að stærðfræðileg reikningsdæmi frá því á síðasta ári hafi ekki gengið alveg upp. Flest bendir til áframhaldandi fjölgunar.

PS2
Hér fyrir neðan má finna tengla á frásagnir af þremur síðustu árlegu Háfslækjarhringjum. Þetta er gert til að auðvelda sagnfræðingum vinnuna.
Hinn árlegi Háfslækjarhringur 2010
Hinn árlegi Háfslækjarhringur 2011
Hinn árlegi Háfslækjarhringur 2012

Filed under: Hlaup | 3 Comments »

Bangladess, föt og siðferði

Posted on 10.5.2013 by stefangisla

Bangladess verksmiðja hrunNú hafa á annað þúsund manns fundist látnir í rústum fataverksmiðjunnar sem hrundi í Dakka í Bangladess síðasta vetrardag. Þessi atburður hefur vakið mikla umræðu um aðstæður í verksmiðjum í Suðaustur-Asíu, þar sem fjöldi verkafólks framleiðir föt og annan varning fyrir Vesturlandabúa við afar slæm skilyrði. Ýmsar spurningar hafa komið upp í þessari umræðu, svo sem:

  1. Getur verið að fötin mín hafi verið framleidd þarna?
  2. Skyldu vera til fleiri svona verksmiðjur sem gætu bara hrunið einn daginn?
  3. Hvernig gat þetta gerst?
  4. Getur þetta gerst aftur?

Fötin mín!?
Lítum á þessar spurningar hverja fyrir sig. Ég veit til dæmis, fyrir það fyrsta, ekkert um það hvort fötin mín hafi verið framleidd þarna, já nema náttúrulega ullarvettlingarnir sem mamma prjónaði. Á þessari fáfræði minni eru aðallega tvær skýringar. Annars vegar virðast vestrænar fataverslanakeðjur ekkert áfjáðar í að upplýsa viðskiptavini sína um ævi og uppruna vörunnar sem þau selja, að minnsta kosti ef marka má tregðu þeirra til að upplýsa um viðskipti sín við þessa tilteknu verksmiðju. Hin skýringin á fáfræði minni – og jafnframt líklega sú mikilvægari – er einfaldlega sú að ég hef ekki spurt. Ég og aðrir velklæddir neytendur á Vesturlöndum kaupa oftar en ekki ódýrustu vöruna án þess að skeyta neitt um uppruna hennar. Þess vegna getum við heldur ekki búist við að fataverslanakeðjurnar vilji óðar og uppvægar selja okkur eitthvað annað. Þegar allt kemur til alls erum það við sem ráðum! Ef við viljum ekki kaupa einhverja vöru, þá er einfaldlega ekki hægt að selja hana. Ekkert fyrirtæki er sterkara en viðskiptavinir þess!

Einstakt dæmi?
Þá er það næsta spurning – um það hvort hugsanlega séu til fleiri svona verksmiðjur sem gætu bara hrunið einn daginn. Ég veit svo sem ekkert um það heldur, því að ég hef ekki spurt. En ef ég reyni að beita rökhugsun í svolitla stund, þá hlýt ég að komast að þeirri niðurstöðu að það hafi verið tilviljun að það var einmitt þessi verksmiðja sem hrundi. Auðvitað hljóta að vera til margar svona verksmiðjur. Og málið snýst ekki bara um það hvort þær hrynji eða hrynji ekki. Á síðustu árum hafa margoft heyrst fréttir að slæmum aðbúnaði verkafólks, svo sem af ungum börnum sem eru tekin út af heimilum sínum og látin búa í einhvers konar gámum á verksmiðjulóðum og vinna erfiðisvinnu við bág skilyrði og smánarlaun frá morgni til kvölds, allt til þess að við getum keypt föt eða aðrar vörur á sem lægstu verði.

Hvernig gat þetta gerst?
Þriðja spurningin sem ég varpaði fram í upphafi var sú hvernig þetta gat gerst. Þessari spurningu væri hægt að svara í löngu máli – um lélegar byggingarreglugerðir, ónýtt byggingar- og heilbrigðiseftirlit, glæpsamlega stjórnendur fyrirtækja, spillingu í stjórnsýslu – og ég veit ekki hvað og hvað, eða eins og Megas segir: „Ég veit að við öllum þessum spurningum er til eitt og annað loðið svar“. Á bak við öll þessi loðnu svör er sá óþægilegi sannleikur að við leyfðum þessu að gerast, vegna þess að við spurðum ekki neins. Við sveifluðum bara VISA-kortinu og glöddumst yfir því að stuttermabolurinn, skórnir eða leikfangið skyldi ekki kosta meira en þetta, eins og þjóðfélagið er orðið, allt svo dýrt og maður skuldugur upp fyrir haus.

Getur þetta gerst aftur?
Fjórða spurningin var hvort þetta gæti endurtekið sig. Hér þarf engin loðin svör. Svarið er bara „… já“. Tölfræðilegar líkur á því að svona stórt hús hrynji á næstu dögum, vikum eða mánuðum með svona skelfilegum afleiðingum í mannslífum talið eru að vísu afskaplega litlar. En að óbreyttu heldur verkafólk í Asíu, eða hvar sem það er statt, áfram að þjást til að við getum fengið ódýran varning.

En fólkið þarf að hafa EINHVERJA vinnu!
Þegar þessi mál eru til umræðu kemur oftar en ekki upp ein spurning til viðbótar, nefnilega spurningin um það hvort það sé samt ekki samt skárra fyrir þetta fólk að hafa alla vega einhverja vinnu þótt launin séu lág, en að vera kannski bara atvinnulaust. Þessari spurningu er svo sem hægt að svara á ýmsa vegu, jafnvel með jái ef maður horfir nógu þröngt á málið og skoðar nógu stutt tímabil í einu. En valkostirnir eru ekki bara þessir tveir, þ.e.a.s. þrælabúðir eða atvinnuleysi. Þetta minnir mig á frétt frá árinu 2004 – um börn sem unnu frá morgni til kvölds í verksmiðju í Pakistan við að framleiða fótbolta fyrir Vesturlandabúa. Stór kaupandi í Svíþjóð ákvað að gera þá kröfu að umræddir fótboltar væru réttlætismerktir eða siðgæðisvottaðir, eða fengju með öðrum orðum það sem kallað er fairtradevottun á erlendum málum. Þetta kallaði á algjöra uppstokkun í virðiskeðjunni. Verð til vestrænna fótboltasparkara hækkaði örlítið, milliliðum fækkaði og verksmiðjan fékk meira í sinn hlut gegn því að bæta kjör og aðbúnað verkafólks og samþykkja að tiltekinn hluti af peningunum færi til samfélagslegra verkefna í heimabyggðinni. Þar með gátu foreldrarnir séð fyrir fjölskyldunum sínum og börnin gátu hætt að vinna í verksmiðjunni og farið í skóla af því að þau þurftu ekki lengur að taka þátt í daglegri tekjuöflun fyrir heimilið.

Niðurstaðan
Hver er þá niðurstaðan? Jú, hún er sú að við ráðum þessu. Og þegar ég tala um okkur á ég við neytendur á Vesturlöndum. Við eigum að spyrja spurninga og gera kröfur. Krafan um fairtradevottun er eitt af tækjunum sem við höfum til þess. Fataverslanakeðjur geta ekki selt eina einustu flík sem neytendur vilja ekki kaupa! Við eigum ekki að sætta okkur við að velferð okkar sé byggð á eymd annarra. Hættum að halda að við getum ekki haft áhrif. Verum minnug þess að mörg lítil verk sem margt lítið fólk vinnur á mörgum litlum stöðum, geta breytt heiminum!

(Þessi pistill er nær samhljóða pistli sem fluttur var í útvarpsþættinum Sjónmál á Rás 1 miðvikudaginn 8. maí 2013).

Filed under: Sjálfbær þróun | Tagged: , , | 7 Comments »

Víðavangshlaup ÍR: Svolítil viðbót frá 1974

Posted on 28.4.2013 by stefangisla

Í pistli um þátttöku mína í Víðavangshlaupi ÍR sl. fimmtudag minntist ég aðeins á „hitt skiptið“ sem ég hef tekið þátt í þessu hlaupi, þ.e.a.s. á sumardaginn fyrsta 1974. Í pistlinum sagði ég m.a. að úrslitin frá 1974 væru löngu týnd, sem var reyndar alveg rétt á þeirri stundu sem ég skrifaði pistilinn. En viti menn, í gær rak ég augun í lítinn blaðabunka í bílskúrnum (rétt vestan við hlaupabrettið) – og út úr honum dró ég það gagnmerka rit „Þess skal getið sem gert er. Nr. 1, 6. maí 1974. Fréttir frá Frjálsíþróttadeild Íþróttafélags Reykjavíkur“. Í þessu blaði voru ýmsar upplýsingar um umrætt hlaup, þ.á.m. öll úrslitin! (Þetta var fyrir daga www.hlaup.is og reyndar líka áður en tölvueign varð almenn, enda blaðið vélritað á stensla og fjölritað).

Í umræddu riti kemur m.a. fram að 73 þátttakendur hafi verið skráðir í hlaupið, þar af 18 konur. Af þessum fjölda hlupu þó bara 47 af stað og „luku allir hlaupinu að einni stúlku undanskilinni“ eins og það er orðað í ritinu. Þarna kemur líka fram að ÍR-ingar lögðu mikið á sig til að vinna sigur í stigakeppni hlaupsins. Það tókst og þar með vann ÍR í fyrsta sinn bikar til eignar fyrir þriggja manna sveit. „En þetta var því aðeins hægt að okkar beztu menn, Ágúst og Sigfús yrðu teknir heim frá Englandi gagngert til að hlaupa og var það gert með talsverðum tilkostnaði. Þeir brugðust ekki vonum okkar en háðu grimmilegt einvígi um sigurinn í hlaupinu langt á undan keppinautunum“. Þarna er að sjálfsögðu átt við ÍR-ingana Ágúst Ásgeirsson og Sigfús Jónsson sem voru fremstu langhlauparar Íslands á þessum tíma. Ragnhildur Pálsdóttir UMSK sigraði í kvennaflokki eins og venjan var á þessum tíma. Af öðrum kunnum köppum sem reyndu með sér þennan dag má nefna Sigurð P. Sigmundsson og bræðurna Magnús og Sigurð Haraldssyni úr FH, Gunnar Snorrason og Erling Þorsteinsson úr UMSK, Jón Diðriksson UMSB, Högna Óskarsson KR, Pétur Pétursson HSS og ÍR-ingana Gunnar Pál Jóakimsson, Óskar Thorarensen, Friðrik Þór Óskarsson, Elías Sveinsson og Sigvalda heitinn Ingimundarson. Elsti þátttakandinn „var Jón Guðlaugsson HSK 48 ára og vann til eignar bikar gefinn af Brunabótafélagi Íslands“. Þetta þótti mjög hár aldur fyrir hlaupara á þessum tíma og sjálfsagt grunaði engan að hann myndi verða meðal þátttakenda í sama hlaupi 39 árum síðar!!!

Því er við að bæta, að með nákvæmum samanburði á nöfnum þeirra 46 sem luku hlaupinu 1974 við nöfn þeirra 335 sem luku hlaupinu sl. fimmtudag komst ég að því að við Jón Guðlaugsson erum einu mennirnir sem mættu til leiks bæði árin. Gaman að því!!! 🙂

Fyrstu menn og konur í Víðavangshlaupi ÍR 1974. (Úr ritinu "Þess skal getið sem gert er").

Fyrstu menn og konur í Víðavangshlaupi ÍR 1974. (Úr ritinu „Þess skal getið sem gert er“).

Filed under: Ævisagan, Hlaup | 1 Comment »

Einblínt á afleiðingar í stað orsaka

Posted on 26.4.2013 by stefangisla

endofpipe160Á morgun verður kosið til Alþingis og því hafa síðustu dagar einkennst mjög af umræðum um stefnumál framboða. Einhver glöggur maður benti á það um daginn að þessar umræður hefðu að miklu leyti snúist um viðbrögð við afleiðingum hrunsins, en að lítið hefði farið fyrir umræðum um orsakir þess. Getur verið að Íslendingum hætti til að einblína um of á afleiðingar en gleymi að huga að orsökum? Getur verið að orð Duritu Brattaberg frá 1997 eigi enn við um okkur, þ.e.a.s. að „vit sløkkva bál alla tíðina heldur enn at forða fyri, at eldurin ongantíð kyknar“?

Síðustu ár hafa umhverfismál verið töluvert í umræðunni. Í þeirri umræðu hefur afleiðingum líka verið gert hærra undir höfði en orsökum. Ég hef til dæmis heyrt miklu meira talað um flokkun úrgangs en um tilurð hans. Hvar sem ég kem er fólk óþreytandi að segja mér frá góðri frammistöðu sinni við að flokka tómar umbúðir, en ég heyri örsjaldan minnst á að þessar umbúðir hafi kannski verið óþarfar frá byrjun, eða að það sem í umbúðunum var hefði betur hvorki verið framleitt né keypt. Á sama hátt hættir mönnum til að hafa meiri áhuga á tækni til að gera mengun skaðlausa, en á betri stjórnun sem leiðir til þess að uppspretta mengunarinnar hverfi. Þetta er það sem stundum er kallað rörendaviðhorf og er lýst á myndinni sem fylgir þessum pistli. Þar er einblínt á endann á rörinu en lítið hugsað um það hvaðan innihaldið í rörinu hafi komið.

Ég sé ekki betur en sama þrönga sýn á afleiðingar sé býsna ráðandi í heilbrigðiskerfinu. Þar virðist pilluboxið oft vera nærtækara en heilbrigt líferni, hreyfing og útivist sem lausn á lífsstílstengdum heilsuvanda. Áherslan er á að lækna einkennin í stað þess að kafa í orsakir vandans.

Í stjórnun landsins gildir það sama og í umhverfismálum og í heilbrigðismálum: Ef brunavarnir snúast bara um slökkvistarf, þá mun slökkviliðið hafa í nógu að snúast! Nýir eldar kvikna nefnilega jafnauðveldlega og þeir gömlu ef maður gerir ekkert til að „forða fyri, at eldurin ongantíð kyknar“!

Filed under: Sjálfbær þróun, Stjórnmál | Tagged: , | Leave a comment »

« Undanfarandi síða — Eftirfarandi síða »