• Heimsóknir

    • 127.165 hits
  • febrúar 2026
    S M F V F F S
    1234567
    891011121314
    15161718192021
    22232425262728

  • Nýlegar færslur

  • Færslusafn

Vefsíðan 2020.is orðin að veruleika

Posted on 3.9.2012 by stefangisla

Ég opnaði nýja vefsíðu á dögunum, vefsíðuna 2020.is. Þetta er vefsíða með stuttum, daglegum umhverfispunktum, sem ég hef lengi ætlað mér að koma upp, eiginlega alveg síðan „Íslenska Staðardagskrárverkefnið“ leið undir lok í árslok 2009. Hluti af því verkefni var sérstök síða með „Orðum dagsins“, þ.e.a.s. tilvitnunum og stuttum fréttum um umhverfismál. Árum saman hafði það verið ein helsta skemmtun mín í vinnunni að taka saman þessa punkta og klæða þá í búning sem ég taldi aðgengilegan fyrir lesendur. Þess vegna fannst mér svolítið leiðinlegt að hætta þessum skrifum. Fann bara ekki leiðina til að endurvekja þau – fyrr en nú.

Nú er eðlilegt að spurt sé hvort umfjöllun um umhverfismál hverfi þá af bloggsíðunni minni. Svarið er „nei“. Umfjöllunin á 2020.is er eingöngu í formi stuttra fróðleiksmola (5-15 línur), en eftir sem áður mun ég blogga í lengra máli um þau umhverfismál sem eru mér hugleiknust hverju sinni, þ.e. eftir því sem tími vinnst til. Báðar síðurnar flokkast undir tómstundagaman – og stundum myndast samkeppni á milli tómstundagamans og launaðrar vinnu. Þannig er lífið.

Reyndar hefur lítið farið fyrir umhverfismálum hérna á blogginu síðustu vikur, heldur hafa hlaupin verið nær allsráðandi. Þetta er alvanalegt á sumrin. Nú er hins vegar að koma haust og aldrei að vita nema ég setjist niður einhvern daginn og skrifi ógurlega langa bloggpistla um sjálfbæra hjöðnun, hanastélsáhrif eða skipulag hálendisins. Þeir sem nenna ekki að bíða eftir löngum pistlum sem birtast sjaldan ættu að byrja daginn með því að líta á nýjasta fróðleikinn á 2020.is. Þar verður eitthvert lífsmark flesta virka daga.

Filed under: Blogg um blogg, Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Tagged: | 2 Comments »

Yfirdráttardagurinn er í dag

Posted on 22.8.2012 by stefangisla

Í dag er yfirdráttardaginn 2012. Í kvöld verður mannkynið nefnilega búið að eyða öllu því sem náttúran getur framleitt á þessu ári. Frá og með morgundeginum verðum við að lifa á yfirdrætti til áramóta.

Samtökin Global Footprint Network hafa þróað aðferð til að reikna vistfræðilegt fótspor þjóða, og út frá sömu forsendum tímasetja samtökin „yfirdráttardaginn“ (e. Earth Overshoot Day). þ.e.a.s. daginn þegar afrakstur ársins er genginn til þurrðar. Á síðasta ári var þessi dagur 27. september, sem var reyndar óvenjuseint miðað við nokkur síðustu ár, en það stafar fyrst og fremst af því að reikniaðferðin er í stöðugri þróun. Vitanlega er ekki til nein ein rétt aðferð og þar af leiðandi enginn einn réttur yfirdráttardagur, en smátt og smátt verður aðferðafræðin betri og niðurstaðan nær því að gefa rétta mynd af ástandinu. Yfirleitt hefur þessi dagsetning færst fram um nokkra daga á ári.

Dagurinn í dag er 235. dagur ársins (af 366). Það þýðir með öðrum orðum að á þessu ári notar mannkynið 366/235 = 1,56 jarðir til að framfleyta sér, samkvæmt útreikningum Global Footprint Network. Svona getur þetta augljóslega ekki gengið til lengdar.

Nú er eðlilegt að spurt sé: Hvar fáum við þessar 0,56 jarðir sem vantar upp á? Svarið er einfalt: Þetta tökum við af höfuðstólnum, svo sem úr olíu og öðrum jarðefnum sem við höfum nurlað saman á milljónum ára, ef svo má að orði komast. Og við tökum þetta líka úr andrúmslofti og vatni, sem hafa kannski tekið við 56% meiri úrgangi en þau ráða við á einu ári, og úr jarðvegi og regnskógum, sem hafa kannski verið skert um 56% umfram það sem þau þola á einu ári.

Það er alveg hægt að ganga á innstæður eða lifa á yfirdrætti, en bara í tiltekinn tíma. Hér gildir það sama í bankanum. Að endingu kemur að skuldadögum.

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Tagged: , | Leave a comment »

Forsetinn og umhverfismálin

Posted on 28.6.2012 by stefangisla

Mér finnst skipta miklu máli að forseti Íslands sé umhverfissinni. Forsetinn á að vera málsvari sjálfbærrar þróunar og hann á vera þjóðinni gott fordæmi í daglegum athöfnum. Hins vegar á forsetinn ekki að taka afstöðu í umhverfismálum sem eru til umfjöllunar á Alþingi eða í vinnslu hjá ráðuneytum og stofnunum þeirra. Vissulega er freistandi að láta sig dreyma um að á Bessastöðum sitji forseti sem hefur vit fyrir stjórnvöldum á sviði umhverfismála þegar þau eru í þann veginn að taka óheppilegar ákvarðanir, en slíkt gengur gegn stjórnskipan landsins. Forsetinn á ekki að fara út fyrir valdsvið sitt, hvert sem málefnið er.

Málsvari sjálfbærrar þróunar
Forseti Íslands fær mörg tækifæri til að vera málsvari sjálfbærrar þróunar, jafnt innanlands sem utan. Þessi tækifæri á hann að nýta. Forsetinn á stöðugt að minna á mikilvægi þess að hagsmunir komandi kynslóða séu hafðir að leiðarljósi í allri ákvarðanatöku, að þjóðir heims hafi grunnreglur Ríósáttmálans í heiðri, svo sem mengunarbótaregluna og varúðarregluna, og að Íslendingar og aðrar þjóðir geri allt sem í þeirra valdi stendur til að ná Þúsaldarmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna og til að sammælast um metnaðarfull sjálfbærnimarkmið á allsherjarþinginu haustið 2013, eins og samkomulag varð um á ráðstefnunni Ríó+20 á dögunum. Sömuleiðis ætti forsetinn að vera ötull talsmaður þess að leiðtogar heimsins komi sér saman um markvissar aðgerðir í loftslagsmálum, svo nokkur dæmi séu nefnd.

Samræmi orða og gjörða
Sem talsmaður umhverfisins og komandi kynslóða þarf forsetinn ætíð að gæta þess að samræmi sé milli orða hans og gjörða. Sem dæmi um hið gagnstæða má nefna þátttöku núverandi forseta Íslands og eiginkonu hans í ferð til Suðurskautslandið um mánaðarmótin janúar/febrúar 2012, sem farin var í þeim tilgangi að „kanna hina hröðu bráðnun íss og ræða hvernig unnt er að fá þjóðir heims til að sameinast í raunhæfum aðgerðum gegn loftslagsbreytingum“, eins og það var orðað í fréttatilkynningu forsetaembættisins. Vandséð er hvernig gagnsemin af þátttöku ráðamanna í slíkri ferð, með öllu því sem slíkri þátttöku fylgir, geti nokkurn tímann vegið upp á móti þeim neikvæðu umhverfisáhrifum sem ferðin veldur. Vel sögð orð forseta um mikilvægi aðgerða gegn loftslagsbreytingum eru fljót að breytast í öfugmæli ef þeim er fylgt eftir með þessum hætti.

Forsetinn sem fyrirmynd
Rannsóknir á sviði umhverfissálarfræði og félagslegrar markaðsfærslu benda til að fátt eða ekkert sé líklegra til að hafa áhrif á hegðun fólks en hegðun fyrirmyndanna. Gott dæmi um þetta er reynslusaga úr sturtunum í háskólanum í Santa Cruz í Kaliforníu, sem ég hef iðulega vitnað til í ræðu og riti, m.a. í bloggpistli 29. október 2010. Í þessu liggur líklega stærsta tækifærið sem forseta Íslands gefst til að koma góðu til leiðar í umhverfismálum. Með því að sýna gott fordæmi í daglegum athöfnum getur fjölskyldan á Bessastöðum haft meiri áhrif á lífsstíl fólksins í landinu en flest okkar órar fyrir. En til þess að svo megi verða þarf að sýna þetta góða fordæmi allan daginn og alla daga, en ekki eingöngu á hátíðis- og tyllidögum þegar kastljós fjölmiðla beinist að Bessastöðum. Það er nefnilega grundvallaratriði að sá sem sendir út skilaboðin sé sjálfum sér samkvæmur.

Gott dæmi
Gott dæmi um það hvernig forsetinn getur haft áhrif til góðs með hegðun sinni er val núverandi forseta Íslands á embættisbifreið. Þegar komið var að endurnýjun sumarið 2007 ákvað forsetinn að taka tvinnbíl af Lexus-gerð fram yfir algengari en mun eyðslufrekari bíla. Bílar eru auðvitað ekki umhverfisvænir sem slíkir, en forseti Íslands verður óhjákvæmilega að hafa sómasamlega embættisbifreið til umráða. Ákvörðun um val á slíkri bifreið ræður miklu um áhrif embættisins á umhverfið næstu ár þar á eftir, því að í bílakaupum er sjaldnast tjaldað til einnar nætur.

Innkaupin mikilvægust
Val á bifreiðum er að sjálfsögðu aðeins eitt atriði af mörgum þar sem forseti Íslands getur gengið á undan með góðu fordæmi. Í raun eru öll smáu og daglegu atriðin mikilvægari, m.a. vegna þess að þau standa venjulegum fjölskyldum nær og því eru meiri líkur á að fjöldinn fylgi í fótsporin. Innkaup skipta líklega einna mestu máli í þessu sambandi. Með því að gæta hófs í innkaupum, kaupa umhverfismerktar eða lífrænt vottaðar vörur, taka siðgæðisvottaðar vörur (e. fairtrade) fram yfir aðrar þegar kostur er – og þar fram eftir götunum, getur forsetinn gefið fordæmi sem skiptir miklu máli þegar á heildina er litið. Sama áhersla þyrfti þá jafnframt að endurspeglast m.a. í viðhaldi bygginga á Bessastöðum, umhirðu opinna svæða og kaupum á þjónustu. Stjórnun úrgangsmála er líka gríðarlega mikilvæg, ekki síst vegna þess að í hugum margra eru úrgangsmálin kjarninn í umhverfisstarfi heimilanna. Forseti Íslands getur komið miklu til leiðar með því að ganga á undan með góðu fordæmi  varðandi endurnotkun, flokkun úrgangs til endurvinnslu og jarðgerð á lífrænum úrgangi, svo eitthvað sé nefnt. En í öllu þessu skiptir meginmáli að gjörðir fylgi orðum. Það er gagnslítið að tala um þessi mál í nýársávarpi ef talinu er ekki fylgt eftir í hinu daglega amstri.

Það sem forsetinn má ekki
Hér hefur verið stiklað á stóru yfir sitthvað sem forseti Íslands getur gert til að koma góðu til leiðar í umhverfismálum. Það sem hann getur ekki gert, eða ætti ekki að gera, er hins vegar að taka afstöðu í umhverfismálum sem eru til umfjöllunar á Alþingi eða í vinnslu hjá ráðuneytum og stofnunum þeirra. Þannig á forseti Íslands ekki að gefa út yfirlýsingar eða beita áhrifum sínum með beinum hætti til að hafa áhrif á ákvarðanir um einstakar virkjanir eða álver, um afgreiðslu rammaáætlunar eða önnur slík viðfangsefni. Þar verður hann að þekkja takmörk sín. Hann á ekki að taka til baka það vald sem hann hefur falið Alþingi og ráðuneytum að framkvæma, hvorki að hluta né í heild, hver sem málaflokkurinn er.

Grænir Bessastaðir?
Orð Þóru Arnórsdóttur, forsetaframbjóðanda, um að hún vilji gera Bessastaði græna, vekja vonir um að framundan geti verið áhugaverðir tímar þar sem forsetaembættinu verði beitt í þágu umhverfisins og komandi kynslóða með þeim hætti að það hafi áhrif á daglegt líf og hegðun á öðrum íslenskum heimilum.

Filed under: Sjálfbær þróun, Stjórnmál, Umhverfismál | Tagged: , | Leave a comment »

Minna en það hefði verið ef það hefði verið meira

Posted on 9.5.2012 by stefangisla

Ég er talsmaður þess að fólk horfi á björtu hliðarnar. Stundum getur slík bjartsýni þó gengið of langt, t.d. í umhverfismálum þegar talsmönnum fyrirtækja eða stjórnvalda tekst að rökstyðja að frammistaða þeirra í umhverfismálum sé frábær og áformin metnaðarfull, enda þótt þar sé fátt að finna sem ekki hefði gerst hvort sem var. Þannig á orkumálaráðherra Svíþjóðar að hafa sagt á dögunum að það væri mikilvægt að spara orku, en það þyrfti bara að gerast með réttum hætti. Þetta túlkar umhverfisráðgjafinn og ofurbloggarinn Hans Nilsson, sem oft hefur verið vitnað í á þessum vettvangi, þannig að málið snúist ekki um að „nota minna, heldur um að nota minna en við hefðum gert ef við hefðum notað meira“.

Skyldum vér Íslendingar stundum hugsa svona líka? Sannfærum við okkur sjálf stundum um að það dugi að gera áætlanir (sem ekki endilega standast) um að nota minna af einhverju í framtíðinni en við myndum gera að óbreyttu, og það jafnvel þótt brýna nauðsyn beri til að draga úr notkuninni strax frá því sem nú er?

PS: Hans Nilsson veltir því líka fyrir sér í sama pistli hvort Vasagangan 2062 muni fara fram á sjóskíðum…..

Filed under: Lífið og tilveran, Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Leave a comment »

Úrgangur er gulls ígildi

Posted on 20.4.2012 by stefangisla

Í einkar áhugaverðri skýrslu sem Evrópusambandið gaf út sl. mánudag er minnt á þau miklu verðmæti sem liggja í úrgangi. Skýrslan er eins konar framhald af yfirlýsingu sem framkvæmdastjórn sambandsins gaf út í september 2011, þar sem m.a. var sett fram sú sýn að árið 2020 verði alfarið litið á úrgang sem auðlind, en ekki sem vandamál sem brýnt sé að losna við. Í skýrslunni er m.a. bent á að 6 af ríkjum sambandsins hafi sýnt fram á það með fordæmi sínu að þessi sýn sé fyllilega raunhæf. Og málið snýst ekki bara um að nýta úrganginn betur, heldur líka um að byggja upp öflugt atvinnulíf og bæta hag þjóða.

Sex fyrirmyndarríki
Fyrirmyndarríkin 6 sem nefnd eru í skýrslunni eru Belgía, Danmörk, Þýskaland, Austurríki, Svíþjóð og Holland. Þessi ríki eiga það sameiginlegt að þar fer minna en 3% af heimilisúrgangi til urðunar. Þau 9 Evrópusambandsríki sem verst standa sig á þessu sviði grafa hins vegar meira en 75% af úrgangi sínum í jörð, og tapa þar með bæði dýrmætum auðlindum og atvinnutækifærum.

Í skýrslunni er rýnt sérstaklega í hvernig fyrirmyndarríkin 6 hafi náð þessum árangri. Þrjú lykilatriði virðast standa upp úr eftir þá skoðun:

  1. Skattlagning og/eða bann við urðun og brennslu.
  2. „Borgaðu þegar þú hendir“ – fyrirkomulag á gjaldtöku vegna úrgangs.
  3. Framleiðendaábyrgð, (sem þýðir væntanlega að til lengri tíma litið endurspeglast kostnaður við úrgangsmeðhöndlun í verði viðkomandi vöru).

Evrópusambandið hvetur aðildarríki sín til að fylgja fordæmi fyrirmyndarríkjanna 6, en þess er að vænta að fyrr en síðar verði aðferðir þeirra lögfestar í tilskipunum og reglugerðum sambandsins. Sömuleiðis er verið að skoða möguleika á að gera ábyrga meðhöndlun úrgangs að skilyrði fyrir tilteknum styrkjum úr sjóðum sambandsins.

Allir græða
Sem fyrr segir snúast úrgangsmálin ekki bara um að nýta auðlindir betur, heldur verður nýting úrgangs sífellt mikilvægari hluti hagkerfisins. Árið 2008 velti úrgangsgeirinn í Evrópu um 145 milljörðum evra og skapaði um 2 milljónir starfa. Reiknað er með að báðar þessar tölur muni hækka mjög verulega á allra næstu árum.

Takk pabbi (not)
Úrgangur er hráefni á villigötum og magn hráefna er takmarkað, rétt eins og stærð jarðarinnar, (þ.e.a.s. að undanskildum þeim hráefnum sem plöntur framleiða með ljóstillífun). Þess vegna þurfum við að nýta öll hráefni eins vel og framast er kostur. Annars sitja afkomendur okkar í súpunni, olíulaus og fosfórlaus og ég veit ekki hvað og hvað. Að óbreyttu hafa þessir afkomendur enga ástæðu til að þakka okkur forfeðrum sínum fyrir umhyggjuna. Þvert á móti munu þau hugsa okkur þegjandi þörfina fyrir að hafa sóað sameiginlegum auðlindum okkar og þeirra – og jafnvel grafið þær hálfnotaðar í jörð hist og her, eða skolað þeim til sjávar, þar sem engin leið er að endurheimta þær.

VIÐ ÞURFUM AÐ TAKA OKKUR SAMAN Í ANDLITINU!!!

(Auk þeirra heimilda sem tenglar eru á í textanum hér að framan, byggir þessi pistill á fréttatilkynningu Evrópusambandsins 16. apríl sl.).

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Leave a comment »

Klæðskiptadagur

Posted on 13.4.2012 by stefangisla

Laugardaginn 21. apríl nk. verður haldinn sérstakur klæðskiptadagur í rúmlega 60 bæjum og borgum í Svíþjóð. Þennan dag getur fólk mætt á tiltekin stað með nýleg föt sem það er orðið leitt á, fengið greitt fyrir þau í sérstakri klæðskiptamynt, og notað svo myntina til að greiða fyrir nýleg föt sem einhver annar er orðinn leiður á. Með þessu móti getur þetta sama fólk aukið lífsgæði sín meira en ella með þeim peningum sem það vinnur sér inn. Ef grannt er skoðað eykur það nefnilega ekki lífsgæði fólks að kaupa föt eða annan varning og grafa í jörð það sem það er orðið leitt á.

(Þessi pistill er byggður á frétt dagsins á heimasíðu sænsku náttúruverndarsamtakanna Naturskyddsföreningen, eftir ábendingu félaga Hans Nilsson. Myndin sem fylgir er hins vegar tekin beint úr íslenskum veruleika).

Hversu munu komandi kynslóðir þakka oss gjafir þær er vér þeim færum?

Filed under: Lífið og tilveran, Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Tagged: , , | Leave a comment »

Of gott til að vera satt?

Posted on 2.4.2012 by stefangisla

„Ef eitthvað er of gott til að vera satt, þá er það líklega ekki satt“. Þessa meginreglu lærði ég í skóla í útlöndum fyrir nokkrum árum. Pistillinn sem ég birti á bloggsíðunni minni í gær (1. apríl) var kannski dæmi um eitthvað sem var aðeins of gott til að vera satt. Þar var því haldið fram að dönskum vísindamönnum hefði tekist að láta tiltekna tegund brönugrasa, Bulbophyllum meraprilum, framleiða lífhvata sem drægi úr bensíneyðslu bíla um a.m.k. 40% þegar hann væri notaður sem íblöndunarefni. Og í þokkabót bjó ég til Fésbókarsíðu, þar sem áhugasamir gátu skráð sig til þátttöku í tilraunaverkefni til að prófa þetta úrvalsefni við íslenskar aðstæður. Hér með biðst ég velvirðingar á þessu annars sakleysislega aprílgabbi.

Plantan Bulbophyllum meraprilum er ekki til. Reyndar er ættkvíslin Bulbophyllum alveg rosalega mikið til. Innan hennar eru um 2.000 tegundir, sem gerir hana að „næst fjölmennustu“ ættkvísl plönturíkisins. Kannski hefði ég átt að láta plöntuna heita Bullophyllum meraprilum til að gefa gleggri vísbendingu. Mér fannst það samt spor í rétta átt að láta april koma fyrir í nafninu. Svo fannst mér líka óskaplega snjallt að tala um genið JOK e.1.4, sem minnir óneitanlega svolítið á Joke 1/4. Mig skortir nefnilega samviskuleysi til að ljúga almennilega að fólki, án þess að gefa jafnframt vísbendingar um illan ásetning minn.

Ég ætla að fjarlægja umræddan aprílgabbpistil af bloggsíðunni á næstu dögum. Það myndi nefnilega ekki draga úr samviskubiti mínu ef einhverjir saklausir netverjar myndu finna þessi ósköp á vafri sínu og nota sem heimildir í skólaritgerðir eða eitthvað þaðan af verra, grunlausir um mikilvægi dagsetningarinnar. Fésbókarsíðunni verður líka eytt.

Eins og fram kom í upphafi þessa pistils lærði ég meginregluna „Ef eitthvað er of gott til að vera satt, þá er það líklega ekki satt“ í skóla í útlöndum. Ég held að þessi meginregla hafi til skamms tíma ekki verið kennd í íslenskum skólum. Líklega varð HRUNIÐ m.a. einmitt þess vegna.

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Tagged: | 4 Comments »

Ný tækni í landbúnaði

Posted on 9.3.2012 by stefangisla

Ég hafði það á orði í einhverju útvarpsviðtali fyrr í vetur að fæðuvandi heimsins yrði hvorki leystur með erfðatækni né nýjum og fullkomnari landbúnaðartækjum, heldur væri lausna miklu frekar að leita í tækni á borð við reiðhjól og farsíma. Ég hef verið spurður hvað ég hafi átt við með þessu, og nú finnst mér kominn tími til að svara þeirri spurningu.

Nóg til af mat, það er bara kerfið sem virkar ekki
Fyrir það fyrsta er svo sem til nógur matur fyrir alla í heiminum. Það er bara skiptingin á þessum mat sem er í ólagi. Á Vesturlöndum hendir fólk heilum helling af mat og þjáist af offitu, en í þróunarlöndum er matarskortur og fólk deyr úr hungri, svo maður einfaldi þetta nú aðeins. Vesturlandabúar geta alveg notað peninginn sinn til að búa til erfðabreytt matvæli og stærri landbúnaðarvélar sem komast á styttri tíma yfir stærri og einsleitari akra en áður. En það er ólíklegt að þetta lagi stöðuna mikið hjá þeim sem mest þurfa á úrbótum að halda. Staða þeirra getur jafnvel versnað, og hefur í mörgum tilvikum þegar gert það, þegar landbúnaðartækni Vesturlandanna ryður aldagömlum ræktunarhefðum og enn eldri afbrigðum matjurta úr vegi í nafni hagræðingar og aukinna afkasta.

Tvö orð!
Ef einhver tvö orð eru til sem fela öðrum orðum fremur í sér lausn á fæðuvanda heimsins, þ.e.a.s. þeim hluta vandans sem snýr að vannærðum íbúum þróunarlanda, þá eru þau tvö orð: „Menntun kvenna“. Þessi tvö orð færa okkur nær umfjöllunarefni þessa pistils, þ.e.a.s. reiðhjólum og farsímum.

Reiðhjól???
Nú er von að spurt sé: „Hvernig geta reiðhjól stuðlað að aukinni fæðuframleiðslu í þróunarlöndunum eða að bættum lífskjörum þar yfirleitt“? Eitt dæmi um svar liggur í sögu Mawoubé, sem var þegar sagan gerist 14 ára stúlka í bænum Sokodé í Togo. Hún var ein þeirra fyrstu sem fengu reiðhjól sem úthlutað var á vegum fyrirtækisins Alaffia, en alls fengu 3.000 stúlkur á svæðinu slík hjól. Hjólið gerði Mawoubé mögulegt að komast í skólann af eigin rammleik og kom jafnvel í veg fyrir ótímabæra þungun. Það hefur nefnilega verið algengt að stúlkur á þessu svæði borgi með kynlífi fyrir skutl í skólann. Ótímabærar þunganir eru mjög algengar á svæðinu og þar með endar líklega skólaganga viðkomandi stúlkna. Stúlkurnar 3.000 sem fengu reiðhjólin hafa skorið sig úr hvað þetta varðar. Í þeim hópi eru ótímabærar þunganir nær eða alveg óþekktar. Þannig hafa reiðhjólin stuðlað að menntun stúlknanna, en menntunin er lykill að möguleikum þeirra til sjálfshjálpar, bæði hvað varðar fæðuframleiðslu og annað.

Farsímar???
Nú er líka von að spurt sé: „Hvaða máli skipta þá farsímar í þessu sambandi“? Tilfellið er að líklega hefur engin ein uppfinning skipt meira máli til að bæta stöðu kvenna í þróunarlöndunum, bæði hvað varðar fæðuframleiðslu og aðra þætti. Símarnir eru farvegir upplýsinga, sem annars eru af skornum skammti, þeir rjúfa einangrun kvennanna, auðvelda þeim að bindast samtökum, m.a. um markaðssetningu afurða, auðvelda öflun aðfanga, veita aðgang að upplýsingum um verð á mörkuðum, auðvelda fjármálaleg samskipti, þ.á.m. millifærslur og smálán til búrekstrar og heimilishalds – og nýtast líka sem neyðartæki, t.d. þegar ná þarf sambandi við dýralækni eða leita eftir annarri aðstoð.

Reiðhjól OG farsímar
Því má svo bæta við, svona rétt til uppfyllingar, að reiðhjól geta líka hjálpað til við að nýta kosti farsímans. Því fer nefnilega fjarri að allir farsímanotendur hafi aðgang að rafmagni heima hjá sér. Þá kemur sér vel að geta skroppið á hjólinu til nærliggjandi staðar þar sem hægt er að hlaða símana.

Eftirmáli og helstu heimildir
Þessum pistli er ekki ætlað að vera nein heildarúttekt á stöðu mála eða listi yfir öll tækifæri til úrbóta. Tilgangurinn með pistlinum er einungis að vekja athygli á að lausnirnar geta verið smærri, ódýrari og miklu skilvirkari heldur en okkur órar fyrir. Stundum hættir okkur til að sækja vatnið yfir lækinn. Pistillinn er að mestu byggður á: Dianne Forte, Royce Gloria Androa og Marie-Ange Binagwaho: Harnessing the Knowledge and Skills of Women Farmers, í State of the World 2011, Worldwatch Institute, USA, 2011, (bls. 121-129). Auk þess var innblástur sóttur í: Robert Engelman: MORE. Population, Nature and What Women Want. Island Press, USA, 2008 – og í bloggfærslur og skrif Danielle Nierenberg og fleira fólks á http://blogs.worldwatch.org/nourishingtheplanet, https://www.facebook.com/#!/WorldwatchInst og https://www.facebook.com/#!/worldwatchag. Svo má líka minna á að í gær var Alþjóðlegur baráttudagur kvenna, sbr. myndina hér að neðan, sem tekin var af Fésbókarsíðu Claudette Pace.

Filed under: Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Tagged: , , , | Leave a comment »

Besta afgangauppskriftin

Posted on 8.3.2012 by stefangisla

Samtökin Grønn Hverdag í Noregi efndu á dögunum til samkeppni á Fésbókarsíðu sinni um bestu afgangauppskriftina. Sigurlaunin komu í hlut Lisbeth Hauge, sem sendi inn uppskrift sem nýtir afganga af soðnu grænmeti og kartöflum.

Uppskriftin frá Lisbeth Hauge er einföld: „Maður tekur bara afganga af soðnu grænmeti og kartöflum, skellir því í blandara með svolitlu af rjóma/mjólk/vatni, smjöri og kryddi. Úr þessu verður stórfín grænmetis/kartöflustappa sem nýtist sem meðlæti daginn eftir. Tekur enga stund“.

Grønn Hverdag birtir nýja afgangauppskrift á Fésbókarsíðu sinni á hverjum fimmtudegi. Það er því vel þess virði að láta sér líka við síðuna þeirra (sjá https://www.facebook.com/#!/gronnhverdag).

(Innihald þessa pistils og myndin sem fylgir eru fengin að láni af heimasíðu Grønn Hverdag í Noregi).

Filed under: Heilsa, Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Tagged: , , | Leave a comment »

Teflon, goretex og feitar dætur

Posted on 5.3.2012 by stefangisla

PFOS

Lífræn flúorsambönd skjóta síoftar upp kollinum í umræðu um umhverfi og heilsu í löndunum í kringum okkur. Hins vegar hef ég ekki orðið var við mikla umræðu um þessi efni hérlendis, þrátt fyrir að þau sé að finna í fjölmörgum neytendavörum, hafi tilhneigingu til að safnast upp í umhverfinu og eigi hugsanlega þátt í tilteknum heilsufarsvandamálum. Reyndar eru til vísbendingar um að mengun af völdum þessara efna sé minni hér en í nágrannalöndunum, en hér gildir „hið fornkveðna“ að „safnast þegar saman kemur“. Því finnst mér full ástæða til að ræða málið, kynna sér þessi efni og huga að því hvernig forðast megi óþarfa umgengni við þau. Um leið er upplagt að tileinka sér þá vitneskju að flúor og lífræn flúorsambönd er hreint ekki það sama. Þessi pistill er hugsaður sem ofurlítill fróðleiksmoli inn í þessa umræðu.

PFAA, einkum PFOS og PFOA
Lífrænu flúorsamböndin sem hér koma við sögu eru svonefndar perflúoralkýlsýrur (perfluoroalkyl acids), skammstafað PFAA. Fyrir þá sem gaman hafa af efnafræði má upplýsa að þetta eru kolefniskeðjur, 4-14 kolefnisfrumeindir að lengd, fullhlaðnar flúorfrumeindum með mismunandi efnahópa á endunum, t.d. súlfonat eða karboxílat. Af þessum efnum hafa PFOS (perflúoroktýlsúlfónat) og PFOA (perflúoroktansýra) helst verið í umræðunni, en þessar sameindir eiga það sameiginlegt að vera 8 kolefnisfrumeindir að lengd og vera notuð til að gera ýmsar vörur vatnsfráhrindandi. Teflon og goretex eru dæmi um efni af þessu tagi, en sitthvað fleira mætti nefna. PFOS og PFOA eru iðulega til staðar í blóði fólks í einhverjum styrk og eru býsna þrávirk. Útilokað er að segja til um hvernig efnin berast inn í blóðrásina í hverju einstöku tilviki, en hitt er víst að þau eiga uppruna sinn í manngerðum varningi. Helmingunartími þeirra er á bilinu 4-5 ár, en með helmingunartíma er átt við þann tíma sem það tekur styrk efnanna að minnka um helming miðað við að ekkert nýtt bætist við.

Á síðustu tveimur vikum hefur Danska upplýsingamiðstöðin um umhverfi og heilsu (IMS) sagt frá niðurstöðum tveggja rannsókna sem varða áhrif PFOS og PFOA á heilsu manna. Hér verður farið á hundavaði yfir þann fróðleik til að gefa örlitla hugmynd um viðfangsefnið:

Teflon, goretex og feitar dætur
Fyrirsögn þessa pistils vísar óbeint til rannsóknar sem sagt var frá á heimasíðu IMS 22. febrúar sl. Þar var að vísu hvorki minnst á teflon né goretex, enda engin leið að geta sér til um uppruna lífrænna flúorsambanda sem finnast í blóði fólks. En þarna var sagt frá niðurstöðum rannsóknar sem Þórhallur Ingi Halldórsson og aðstoðarmenn hans unnu og sagt er frá í tímaritinu Environmental Health Perspectives. Þar kom fram að hár styrkur PFOA í blóði verðandi mæðra virðist auka líkur á offituvandamálum hjá dætrum þeirra 20 árum síðar. Hins vegar virðast sveinbörn ekki verða fyrir sams konar áhrifum. Vísbendingar um þetta samhengi höfðu áður komið fram í músatilraunum.

Efnasull í matarumbúðum
Í athugun sem Matvælastofnun Danmerkur lét gera nýlega kom í ljós að matarumbúðir utan af ýmiss konar skyndimat innihéldu flúoreraðar kolefniskeðjur í 35 tilvikum af 84. Þarna var m.a. um að ræða umbúðir utan af örbylgjupoppi, kökum, brauði og hraðréttum, svo eitthvað sé nefnt. Hlutverk efnanna er hér sem annars staðar að koma í veg fyrir að umbúðirnar dragi í sig raka, fitu eða óhreinindi. Líklegt er að efnin geti að einhverju marki borist úr umbúðunum í matinn, en það verður kannað nánar á næstu vikum. Niðurstaðna úr þeirri rannsókn er að vænta með vorinu, en frá öllu þessu var sagt á heimasíðu IMS 1. mars sl.

Hvatt til frekari lesturs
Hér verður ekki farið út í nein smáatriði, enda er tilgangur pistilsins sem fyrr segir að vekja athygli á þessum efnum, sem við ættum e.t.v. að umgangast af meiri varúð en okkur hefur verið tamt. Hægt er að lesa sér miklu meira til með því að kíkja á bak við tenglana hér fyrir neðan.

Tannkrem og álver eru allt annað mál!!!
Að lokum er rétt að minna á, að engin tengsl eru á milli hugsanlegrar skaðsemi lífrænna flúorsambanda á borð við PFOS og PFOA annars vegar og flúorsambanda í tannkremi eða í útblæstri álvera hins vegar. Þar er um að ræða allt öðru vísi og mun minni sameindir með allt aðra virkni. Varast ber að rugla þessu tvennu saman!

Slatti af tenglum
Hægt er að lesa miklu meira um þetta allt saman í umfjöllun IMS um PFOA og offitu 22. feb. sl., frásögn Berlinske um sama mál 24. feb., grein Þórhalls Inga og félaga í Environmental Health Perspectives (pdf-skjal birt á netinu í feb. 2012), umfjöllun IMS um lífræn flúorsambönd í matarumbúðum 1. mars sl., fréttatilkynningu frá Matvælastofnun Danmerkur um sama mál 10. feb. sl. og samþjappaðan fróðleik IMS um flúoreraðar kolefniskeðjur.(Svo væri líka hægt að vísa í skrif um PFOS og PFOA sem birtust á heimasíðu Staðardagskrár 21 á Íslandi á sínum tíma (nánar tiltekið 28. júní 2005, 20. jan. 2006, 2. feb. 2009, 6. mars 2009 og 30. nóv. 2009), þ.e.a.s. ef þau skrif hefðu ekki horfið þegar Staðardagskrárverkefni Sambands íslenskra sveitarfélaga og umhverfisráðuneytisins leið undir lok í ársbyrjun 2010. Eitthvað af þessum fróðleikspunktum er þó að finna á Náttúran.is).

Filed under: Heilsa, Sjálfbær þróun, Umhverfismál | Tagged: , , , , , | Leave a comment »

« Undanfarandi síða — Eftirfarandi síða »